ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଯଦି ମେ ଶକ୍ଯତେ ଵାଣୀ ଵକ୍ତୁମୀଦୃକ୍ ସୁଦୁର୍ଵଚଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଭାର୍ଯାଂ ଗତ୍ଵା ନାଗରମାତୁରଃ । ବାଷ୍ପାପିହିତକଣ୍ଠାକ୍ଷସ୍ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

'ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ମୋର ଶକ୍ତି ଥାଏ କି ନାହିଁ...' ଏହିପରି କହି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ସହରକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଓ ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ କହିଲେ—

; ରାଜୋଵାଚ ଭୋ ଭୋ ନାଗରିକାଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ । କିଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛଥ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋ ନୃଶଂସୋଽହମମାନୁଷଃ॥୮.

ରାଜା କହିଲେ, 'ହେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। କାହିଁକି ପଚାରୁଛ, "ତୁମେ କିଏ?" ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର, ଅମାନବିକ।'

ରାକ୍ଷସୋ ଵାତିକଠିନସ୍ତତଃ ପାପତରୋଽପି ଵା । ଵିକ୍ରେତୁଂ ଦଯିତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯୋ ନ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍॥୮.

'ମୁଁ ରାକ୍ଷସ ସମାନ, ଅତି କଠୋର ହୃଦୟ, କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ; କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଆସିଛି, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ।'

ଯଦି ଵଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କାର୍ଯଂ ଦାସ୍ଯା ପ୍ରାଣେଷ୍ଟଯା ମମ । ସ ବ୍ରୀଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଵତ୍ ସନ୍ଧାରଯାମ୍ଯହମ୍॥୮.

'ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ଯଦି ଏମିତି ଦାସୀର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସେ ଦ୍ରୁତ କହନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସହିପାରୁଛି।'

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଅଥ ଵୃଦ୍ଧୋ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦାଗତ୍ଯାହ ନରାଧିପମ୍ । ସମର୍ପଯସ୍ଵ ମେ ଦାସୀମହଂ କ୍ରେତା ଧନପ୍ରଦଃ॥୮.

ତେବେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଦିଅ, ମୁଁ କିଣିବି ଏବଂ ଦାମ ଦେବି।'

ଅସ୍ତି ମେ ଵିତ୍ତମସ୍ତୋକଂ ସୁକୁମାରୀ ଚ ମେ ପ୍ରିଯା । ଗୃହକର୍ମ ନ ଶକ୍ନୋତି କର୍ତୁମସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ॥୮.

'ମୋ ପାଖରେ ଅଳ୍ପ ଧନ ଅଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅତି ସୁକୁମାର। ସେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଦିଅ।'

କର୍ମଣ୍ଯତା-ଵଯୋ-ରୂପ-ଶୀଲାନାଂ ତଵ ଯୋଷିତଃ । ଅନୁରୂପମିଦଂ ଵିତ୍ତଂ ଗୃହାଣାର୍ପଯ ମେଽବଲାମ୍॥୮.

'ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ବୟସ, ରୂପ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଧନ ଯଥେଷ୍ଟ; ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।'

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଣ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତ ମନୋ ଦୁଃ ଖାନ୍ନ ଚୈନଂ କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିପରି କହିବା ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।

ତତଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ନୃପତେର୍ଵଲ୍କଲାନ୍ତେ ଦୃଢଂ ଧନମ୍ । ବଦ୍ଧ୍ଵା କେଶେଷ୍ଵଥାଦାଯ ନୃପପତ୍ନୀମକର୍ଷଯତ୍॥୮.

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗାଉଁଛ ଶେଷରେ ଧନ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି ନେଲେ।

ରୁରୋଦ ରୋହିତାଶ୍ଵୋଽପି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷ୍ଟାଂ ତୁ ମାତରମ୍ । ହସ୍ତେନ ଵସ୍ତ୍ରମାକର୍ଷନ୍ କାକପକ୍ଷଧରଃ ଶିଶୁଃ॥୮.

ରୋହିତାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବାଳକ ଥିବାବେଳେ, କାକ ଡାଣ୍ଡା ପରି କେଶ ଥିବା ସେ, ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ହାତରେ ମାଆର ଚିର ଧରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିପକା ଲାଗିଲେ।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ମୁଞ୍ଚାର୍ଯ ମୁଞ୍ଚ ତାଵନ୍ମାଂ ଯାଵତ୍ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଶିଶୁମ୍ । ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ତାତ ପୁନରସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି॥୮.

ରାଜପତ୍ନୀ କହିଲେ: 'ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ମୋତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଛାଡ଼, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି। ପୁଣି ଏହାକୁ ଦେଖିବା ଅବସର ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।'

ପଶ୍ଯୈହି ଵତ୍ସ ମାମେଵଂ ମାତରଂ ଦାସ୍ଯତାଂ ଗତାମ୍ । ମାଂ ମା ସ୍ପ୍ରାର୍କ୍ଷୋ ରାଜପୁତ୍ର ! ଅସ୍ପୃଶ୍ଯାହଂ ତଵାଧୁନା॥୮.

ମୋ ପୁଅ, ଏବେ ମୁଁ ତୋର ମାଆ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଦାସୀ ଭାବେ ନେଉଯାଉଛି। ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ମୋତେ ଛୁଅନି, ମୁଁ ତୋ ପାଇଁ ଏହିବେଳେ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ।

ତତଃ ସ ବାଲଃ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃଷ୍ଟାଂ ତୁ ମାତରମ୍ । ସମଭ୍ଯଧାଵଦମ୍ବେତି ରୁଦନ୍ ସାସ୍ତ୍ରାଵିଲେକ୍ଷଣଃ॥୮.

ତାପରେ, ସେ ଛୋଟ ପୁଅ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଆଖିରେ ଲୁହା ଭରି, 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି ଦୌଡ଼ିଗଲା।

ତମାଗତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵାଲମଭ୍ଯାହନତ୍ ପଦା । ଵଦଂସ୍ତଥାପି ସୋଽମ୍ବେତି ନୈଵାମୁଞ୍ଚତ ମାତରମ୍॥୮.

ସେ ଛୁଆଁ ନିକଟକୁ ଆସିଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ କ୍ରୋଧରେ ତାକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ିଲେ। ତଥାପି, ସେ ଛୁଆଁ 'ମାଆ!' ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲା ଏବଂ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲାନି।

; ରାଜପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେଂ ନାଥ କ୍ରୀଣୀଷ୍ଵେମଂ ଚ ବାଲକମ୍ । କ୍ରୀତାପି ନାହଂ ଭଵତୋ ଵିନୈନଂ କାର୍ଯସାଧିକା॥୮.

ରାଜପତ୍ନୀ କହିଲେ: 'ନାଥ, ଦୟା କର, ଏହି ଛୁଆଁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣ। ମୁଁ ତୁମେ କିଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୁଅ ବିନା କୌଣସି କାମ କରିପାରିବିନି।'

ଇତ୍ଥଂ ମମାଲ୍ପଭାଗ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୋ ଭଵ । ମାଂ ସଂଯୋଜଯ ବାଲେନ ଵତ୍ସେନେଵ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍॥୮.

ମୋ ଦୁର୍ଦ୍ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଦୟା କର। ମୋତେ ମୋ ପୁଅ ସହ ଏଭଳି ମିଶାଇଦିଅ, ଯେପରି ଗାଈ ତାର ବଛା ସହ ଥାଏ।

; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ ଗୃହ୍ଯତାଂ ଵିତ୍ତମେତତ୍ ତେ ଦୀଯତାଂ ବାଲକୋ ମମ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୋର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞୈଃ କୃତମେଵ ହି ଵେତନମ୍ । ଶତଂ ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷଂ ଚ କୋଟିମୂଲ୍ଯଂ ତଥା ପରୈଃ॥୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ଏହି ଧନ ନିଅ, ଏବଂ ଏହି ପୁଅକୁ ମୋତେ ଦେଅ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେଠାରେ ଶତ, ହଜାର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଯେତେ ହେଉ।'

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ତଥୈଵ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ବଦ୍ଧ୍ଵୋତ୍ତରପଟେ ତତଃ । ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ବାଲକଂ ମାତ୍ରା ସହୈକସ୍ଥମବନ୍ଧଯତ୍॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: 'ସେ ଧନଟିକୁ ଉପର ଚିରରେ ବାନ୍ଧି, ପୁଅକୁ ମାଆ ସହ ଧରି, ଦୁହିଁଜଣକୁ ଏକସାଥି ନେଇ ଚାଲିଗଲେ।'

ନୀଯମାନୌ ତୁ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାର୍ଯା-ପୁତ୍ରୌ ସ ପାର୍ଥିଵଃ । ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃ ଖାର୍ତୋ ନିଃ ଶ୍ଵସ୍ଯୋଷ୍ଣଂ ପୁନଃ ପୁନଃ॥୮.

ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦିଲେ।

ଯାଂ ନ ଵାଯୁର୍ନ ଚାଦିତ୍ଯୋ ନେନ୍ଦୁର୍ନ ଚ ପୃଥଗ୍ଜନଃ । ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତଃ ପୁରା ପତ୍ନୀଂ ସେଯଂ ଦାସୀତ୍ଵମାଗତା॥୮.

ଯାହାକୁ ଆଗରୁ ବାତାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେଇ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଗଲେ।

ସୂର୍ଯଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽଯଂ ସୁକୁମାରକରାଙ୍ଗୁଲିଃ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିକ୍ରଯଂ ବାଲୋ ଧିଙ୍ମାମସ୍ତୁ ସୁଦୁର୍ମତିମ୍॥୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କମଳା ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଇଛି—ମୋ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କିଏ ଅଛି!

ହା ପ୍ରିଯେ ! ହା ଶିଶୋ ! ନତ୍ସ ! ମମାନାର୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ନଯୈଃ । ଦୈଵାଧୀନାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ମୃତୋଽସ୍ମି ତଥାପି ଧିକ୍॥୮.

ହା ପ୍ରିୟେ! ହା ଶିଶୁ! ହା ପ୍ରିୟ! ମୋ ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ, ଭାଗ୍ୟର ଆଧୀନ ହୋଇଛ—ତଥାପି ମୁଁ ମରୁନି, ମୋ ପରି ଲଜ୍ଜା ଆଉ କାହାର!

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏଵଂ ଵିଲପତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସ ଵିପ୍ରୋଽନ୍ତରଧୀଯତ । ଵୃକ୍ଷଗେହାଦିଭିସ୍ତୁଙ୍ଗୈସ୍ତାଵାଦାଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ॥୮.

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: 'ରାଜା ଏଭଳି କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ଓ ଘର ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।'

ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୃପଂ ଵିତ୍ତମଯାଚତ । ତସ୍ମୈ ସମର୍ପଯାମାସ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽପି ତଦ୍ଧନମ୍॥୮.

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ଧନ ମାଗିଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ସ୍ତୋକମାଲୋକ୍ଯ ଦାରଵିକ୍ରଯସମ୍ଭଵମ୍ । ଶୋକାଭିଭୂତଂ ରାଜାନଂ କୁପିତଃ କୌଶିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରୟରୁ ମିଳିଥିବା ଅଳ୍ପ ଧନ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭାସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ।

କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୋ ! ମମେମାଂ ତ୍ଵଂ ସଦୃଶୀଂ ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନ୍ଯସେ ଯଦି ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ମେ ବଲଂ ପରମ୍॥୮.

'ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ତୁମେ ଯଦି ଏହାକୁ ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବିଛ, ତେବେ ଏବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ।'

ତପସୋଽତ୍ର ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯସ୍ଯାମଲସ୍ଯ ଚ । ମତ୍ପ୍ରଭାଵସ୍ଯ ଚୋଗ୍ରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ଚ॥୮.

'ଏହା ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାର, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବର ଓ ନିର୍ମଳ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।'

ଅନ୍ଯାଂ ଦାସ୍ଯାମି ଭଗଵନ୍ ! କାଲଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍ । ସାମ୍ପ୍ରତଂ ନାସ୍ତି ଵିକ୍ରୀତା ପତ୍ନୀ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବାଲକଃ॥୮.

ହେ ପୁଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆଉ ଜଣେ ଦେଇଦେବି, ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁଅ ଏଉଁ ଛୋଟ।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଚତୁର୍ଭାଗଃ ସ୍ଥିତୋ ଯୋଽଯଂ ଦିଵସସ୍ଯ ନରାଧିପ । ଏଷ ଏଵ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯୋ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନୋତ୍ତରଂ ତ୍ଵଯା॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହି ସମୟ ମାତ୍ର ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।