ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସକରୁଣଂ ରାଜପତ୍ନୀ ସୁଦୁଃ ଖିତା॥୮.

ଭୂମିରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ରାଜପତ୍ନୀ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କରୁଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

; ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ହା ମହାରଜା କସ୍ଯେଦମପଧ୍ଯାନମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ ତ୍ଵଂ ନିପତିତୋ ଭୂମୌ ରାଙ୍କଵାସ୍ତରଣୋଚିତଃ॥୮.

ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: "ହା ମହାରାଜା, କେଉଁ ଅପମାନ ତୁମ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡିଛ, ଯିଏ ରାଜସିଂହାସନରେ ଶୁଅଥିଲେ?"

ଯେନ କୋଟ୍ଯଗ୍ରଗୋଵିତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ଏଷ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଭୂମୌ ସ୍ଵପିତି ମେ ପତିଃ॥୮.

"ଯିଏ କୋଟି କୋଟି ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ଧନୀ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି।"

ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ ତଵାନେନ କୃତଂ ଦେଵ ! ମହୀକ୍ଷିତା । ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯୋଽଯଂ ନୀତଃ ପ୍ରସ୍ଵାପନୀଂ ଦଶାମ୍॥୮.

"ହା ଦୁଃଖ! ହେ ଦେବ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲ? ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିବା ତୁମେ କିପରି ଏହି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିପଡିଛ?"

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସାପି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ଭର୍ତୃଦୁଃ ଖମହାଭାରେଣାସହ୍ଯେନ ନିପୀଡିତା॥୮.

ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡିଗଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦୁଃଖର ଭାର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ତୌ ତଥା ପତିତୌ ଭୂମାଵନାଥୌ ପିତରୌ ଶିଶୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ଯନ୍ତଂ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଦୁଃ ଖିତଃ॥୮.

ମା' ବାପାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ଅସହାୟ ଦେଖି, ଶିଶୁ ଅତି ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କହିଲା।

ତାତ ତାତ ! ଦଦସ୍ଵାନ୍ନମମ୍ବାମ୍ବ ! ଭୋଜନଂ ଦଦ । କ୍ଷୁନ୍ମେ ବଲଵତୀ ଜାତା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରଂ ଶୁଷ୍ଯତେ ତଥା॥୮.

"ବାପା, ବାପା! ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ। ମା, ମା! ମୋତେ ଭୋଜନ ଦିଅ। ମୋର ଭୋକ ବହୁତ ହେଇଛି, ମୋ ଜିଭ ଶୁଖିଯାଇଛି।"

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପତିତଂ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍॥୮.

ଏହି ସମୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ; ଭୂମିରେ ମୂର୍ଛିତ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—

ସ ଵାରିଣା ସମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତିଷ୍ଠ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତାଂ ଦଦସ୍ଵେଷ୍ଟଦକ୍ଷିଣାମ୍॥୮.

ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଇ କହିଲେ: "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା! ଏବେ ଚାହିଦା ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।"

ଋଣଂ ଧାରଯତୋ ଦୁଃ ଖମହନ୍ଯହନି ଵର୍ଧନ୍ତେ । ଆପ୍ଯାଯ୍ଯମାନଃ ସ ତଦା ହିମଶୀତେନ ଵାରିଣା॥୮.

"ଋଣ ରଖିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି, ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ସେ ଶକ୍ତି ଫେରାଇଲେ।"

ଅଵାପ୍ଯ ଚେତନାଂ ରାଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ । ପୁନର୍ମୋହଂ ସମାପେଦେ ସ ଚ କ୍ରୋଧଂ ଯଯୌ ମୁନିଃ॥୮.

ଚେତନା ଫେରିଲାପରେ, ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁଣି ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ଏହା ଦେଖି ମୁନି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

ସ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ରାଜାନଂ ଵାକ୍ଯମାହ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଦୀଯତାଂ ଦକ୍ଷିଣା ସା ମେ ଯଦି ଧର୍ମମଵେକ୍ଷସେ॥୮.

ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, 'ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ମାନନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।'

ସତ୍ଯେନାର୍କଃ ପ୍ରତପତି ସତ୍ଯେ ତିଷ୍ଠତି ମେଦିନୀ । ସତ୍ଯଂ ଚୋକ୍ତଂ ପରୋ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ॥୮.

ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଉଁଥାଏ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଦଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତି ରଖିଛି।

ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ଚ ତୁଲଯା ଧୃତମ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ॥୮.

ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଯଦି ତୁଳାରେ ରଖାଯାଏ, ସତ୍ୟ ଏହି ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ।

ଅଥଵା କିଂ ମମୈତେନ ସାମ୍ନା ପ୍ରୋକ୍ତେନ କାରଣମ୍ । ଅନାର୍ତ୍ଯେ ପାପସଙ୍କଲ୍ପେ କ୍ରୂରେ ଚାନୃତଵାଦିନି॥୮.

ନହିଁଲେ, ଏହି ମିଠା କଥା କହିବାର ମୋ ପାଖରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? ଯିଏ ଦୁଃଖୀ, ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ, କଠୋର ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ, ସେଠାରେ କଥା କହିବାର କଣ ଅର୍ଥ?

ତ୍ଵଯି ରାଜ୍ଞି ପ୍ରଭଵତି ସଦ୍ଭାଵଃ ଶ୍ରୂଯତାମଯମ୍ । ଅଦ୍ଯ ମେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ରାଜନ୍ ନ ଦାସ୍ଯତି ଭଵାନ୍ ଯଦି॥୮.

ରାଜା ଥିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କର, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ଆଜି ମୋତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ—

ଅସ୍ତାଚଲଂ ପ୍ରଯାତେର୍ଽକେ ଶପ୍ସ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ତତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାସୀଦ୍ଭଯାତୁରଃ॥୮.

'ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଯିବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।' ଏହିପରି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତି ଆତୁର ହେଲେ।

କାନ୍ଦିଗ୍ଭୂତୋଽଧମୋ ନିଃ ସ୍ଵୋ ନୃଶଂସଧନିନାର୍ଦିତଃ । ଭାର୍ଯାସ୍ଯ ଭୂଯଃ ପ୍ରାହେଦଂ କ୍ରିଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ॥୮.

ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଧନହୀନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁଣି କହିଲେ, 'ମୋ କଥା ଶୁଣି କାମ କର।'

ମା ଶାପାନଲନିର୍ଦଗ୍ଧଃ ପଞ୍ଚତ୍ଵମୁପଯାସ୍ଯସି । ସ ତଥା ଚୋଦ୍ଯମାନସ୍ତୁ ରାଜା ପତ୍ନ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ॥୮.

'ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।' ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁଣିପୁଣି ଉତ୍ସାହିତ କରିବାରେ, ରାଜା—

ପ୍ରାହ ଭଦ୍ରେ କରୋମ୍ଯେଷ ଵିକ୍ରଯଂ ତଵ ନିର୍ଘୃଣଃ । ନୃଶଂସୈରପି ଯଦ୍ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯଂ ତତ୍ କରୋମ୍ଯହମ୍

କହିଲେ, 'ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଦୟ କାମ କରି, ତୁମକୁ ବିକ୍ରି କରିବି। ଯାହା କଠୋର ମନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ତାହା କରିବି।'

ଯଦି ମେ ଶକ୍ଯତେ ଵାଣୀ ଵକ୍ତୁମୀଦୃକ୍ ସୁଦୁର୍ଵଚଃ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଭାର୍ଯାଂ ଗତ୍ଵା ନାଗରମାତୁରଃ । ବାଷ୍ପାପିହିତକଣ୍ଠାକ୍ଷସ୍ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

'ଏଭଳି କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ମୋର ଶକ୍ତି ଥାଏ କି ନାହିଁ...' ଏହିପରି କହି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ସହରକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଓ ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ କହିଲେ—

; ରାଜୋଵାଚ ଭୋ ଭୋ ନାଗରିକାଃ ସର୍ଵେ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଵଚନଂ ମମ । କିଂ ମାଂ ପୃଚ୍ଛଥ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋ ନୃଶଂସୋଽହମମାନୁଷଃ॥୮.

ରାଜା କହିଲେ, 'ହେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। କାହିଁକି ପଚାରୁଛ, "ତୁମେ କିଏ?" ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର, ଅମାନବିକ।'

ରାକ୍ଷସୋ ଵାତିକଠିନସ୍ତତଃ ପାପତରୋଽପି ଵା । ଵିକ୍ରେତୁଂ ଦଯିତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯୋ ନ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯହମ୍॥୮.

'ମୁଁ ରାକ୍ଷସ ସମାନ, ଅତି କଠୋର ହୃଦୟ, କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ; କାରଣ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଆସିଛି, ତଥାପି ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ।'

ଯଦି ଵଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କାର୍ଯଂ ଦାସ୍ଯା ପ୍ରାଣେଷ୍ଟଯା ମମ । ସ ବ୍ରୀଵୀତୁ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଵତ୍ ସନ୍ଧାରଯାମ୍ଯହମ୍॥୮.

'ଆପଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ଯଦି ଏମିତି ଦାସୀର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ସେ ଦ୍ରୁତ କହନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସହିପାରୁଛି।'

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଅଥ ଵୃଦ୍ଧୋ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦାଗତ୍ଯାହ ନରାଧିପମ୍ । ସମର୍ପଯସ୍ଵ ମେ ଦାସୀମହଂ କ୍ରେତା ଧନପ୍ରଦଃ॥୮.

ତେବେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଦିଅ, ମୁଁ କିଣିବି ଏବଂ ଦାମ ଦେବି।'

ଅସ୍ତି ମେ ଵିତ୍ତମସ୍ତୋକଂ ସୁକୁମାରୀ ଚ ମେ ପ୍ରିଯା । ଗୃହକର୍ମ ନ ଶକ୍ନୋତି କର୍ତୁମସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ॥୮.

'ମୋ ପାଖରେ ଅଳ୍ପ ଧନ ଅଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅତି ସୁକୁମାର। ସେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଦିଅ।'

କର୍ମଣ୍ଯତା-ଵଯୋ-ରୂପ-ଶୀଲାନାଂ ତଵ ଯୋଷିତଃ । ଅନୁରୂପମିଦଂ ଵିତ୍ତଂ ଗୃହାଣାର୍ପଯ ମେଽବଲାମ୍॥୮.

'ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ବୟସ, ରୂପ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଧନ ଯଥେଷ୍ଟ; ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ।'

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଣ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଵ୍ଯଦୀର୍ଯତ ମନୋ ଦୁଃ ଖାନ୍ନ ଚୈନଂ କିଞ୍ଚିଦବ୍ରଵୀତ୍॥୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହିପରି କହିବା ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।

ତତଃ ସ ଵିପ୍ରୋ ନୃପତେର୍ଵଲ୍କଲାନ୍ତେ ଦୃଢଂ ଧନମ୍ । ବଦ୍ଧ୍ଵା କେଶେଷ୍ଵଥାଦାଯ ନୃପପତ୍ନୀମକର୍ଷଯତ୍॥୮.

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗାଉଁଛ ଶେଷରେ ଧନ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି ନେଲେ।