ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ପୂର୍ଣଃ ସ ମାସୋ ରାଜର୍ଷେ ଦୀଯତାଂ ମମ ଦକ୍ଷିଣା । ରାଜସୂଯନିମିତ୍ତଂ ହି ସ୍ମର୍ଯତେ ସ୍ଵଵଚୋ ଯଦି॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ରାଜା, ଏହି ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଏବେ ମୋ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ, କାରଣ ତୁମେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲ। ଯଦି ତୁମେ ତୁମ ଶବ୍ଦକୁ ମନେ ରଖ।

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ବ୍ରାହ୍ମନ୍ନଦ୍ଯୈଵ ସମ୍ପୂର୍ଣୋ ମାସୋଽମ୍ଲାନତପୋଧନ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯେତଦ୍ ଦନାର୍ଧଂ ଯତ୍ତତ୍ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ମାଚିରମ୍॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ତପସ୍ଵୀ। ଦୟାକରି ଥୋଡ଼ିଏ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ମୁଁ ଅଧା ଦାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।

; ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ଏଵମସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଆଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁନଃ । ଶାପଂ ତଵ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ଚେଦଦ୍ଯ ପ୍ରଦାସ୍ଯସି॥୮.

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ଠିକ୍ ଅଛି, ମହାରାଜ, ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆଜି ଦେଉନାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜା ଚାଚିନ୍ତଯତ୍ ତଦା । କଥମସ୍ମୈ ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଦକ୍ଷିଣା ଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତା॥୮.

ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ତାପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବି?'

କୁତଃ ପୁଷ୍ଟାନି ମିତ୍ରାଣି କୁତୋର୍ଽଥଃ ସାମ୍ପ୍ରତଂ ମମ । ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ପ୍ରଦୁଷ୍ଟୋ ମେ ନାହଂ ଯାଯାମଧଃ କଥମ୍॥୮.

ମୋର ସମ୍ପନ୍ନ ବନ୍ଧୁମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଏବେ ମୋର ଧନ କେଉଁଠି? ମୋ ପାଇଁ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ, ମୁଁ କିପରି ନିମ୍ନତାକୁ ପହଞ୍ଚିବି?

କିମୁ ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିମୁଞ୍ଚାମି କାଂ ଦିଶଂ ଯାମ୍ଯକିଞ୍ଚନଃ । ଯଦି ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଅପ୍ରଦାଯ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍॥୮.

ମୁଁ କି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବି? ଏତେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ, କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? ଯଦି ମୁଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦେଇନଥିଲି, ତେବେ ନଶ୍ୱର ହେଇଯିବି।

ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହୃତ୍କୃମିଃ ପାପୋ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯଧମାଧମଃ । ଅଥଵା ପ୍ରେଷ୍ଯତାଂ ଯାସ୍ଯେ ଵରମେଵାତ୍ମଵିକ୍ରଯଃ॥୮.

ମୁଁ ତେବେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ପାପୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟର କୀଟ ହେଇଯିବି। କିମ୍ବା ମୋତେ ଦାସ ଭାବେ ବେଚିଦିଅନ୍ତୁ—ମୋ ଦେହ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଭଲ।

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ରାଜାନଂ ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦୀନଂ ଚିନ୍ତଯାନମଧୋମୁଖମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତଦା ପତ୍ନୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା॥୮.

ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।

ତ୍ଯଜ ଚିନ୍ତାଂ ମହାରଜା ସ୍ଵସତ୍ଯମନୁପାଲଯ । ଶ୍ମଶାନଵଦ୍ ଵର୍ଜନୀଯୋ ନରଃ ସତ୍ଯବହିଷ୍କୃତଃ॥୮.

ମହାରାଜ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ନିଜ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ମଶାନ ପରି ତ୍ୟାଜ୍ୟ।

ନାତଃ ପରତରଂ ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯ ତୁ । ଯାଦୃଶଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସ୍ଵସତ୍ଯପରିପାଲନମ୍॥୮.

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ସମସ୍ତେ କହନ୍ତି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମଧୀତଂ ଵା ଦାନାଦ୍ଯାଶ୍ଚାଖିଲାଃ କ୍ରିଯାଃ । ଭଜନ୍ତେ ତସ୍ଯ ଵୈଫଲ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ଵାକ୍ଯମକାରଣମ୍॥୮.

ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ କର୍ମ କରାଯାଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ଯଦି କଥା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ, ସେସବୁ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ।

ସତ୍ଯମତ୍ଯନ୍ତମୁଦିତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଧୀମତାମ୍ । ତାରଣାଯାନୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ ପାତନାଯାକୃତାତ୍ମନାମ୍॥୮.

ଧୀରମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ସେଠି ଅସତ୍ୟ ତରିବା ପାଇଁ ତ ନୌକା ପରି, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିରମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅବନତିର କାରଣ।

ସପ୍ତାଶ୍ଵମେଧାନାହୃତ୍ଯ ରାଜସୂଯଂ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । କୃତିର୍ନାମ ଚ୍ଯୁତଃ ସ୍ଵର୍ଗାଦସତ୍ଯଵଚନାତ୍ ସକୃତ୍॥୮.

ସାତିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଏକ ରାଜସୂୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ଯଦି ଏକଥା ଅସତ୍ୟ କହିଦିଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସିପଡ଼େ।

ରାଜନ୍ ଜାତମପତ୍ଯଂ ମେ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରରୁରୋଦ ହ । ବାଷ୍ପାମ୍ବୁପ୍ଲୁତନେତ୍ରାନ୍ତାମୁଵାଚେଦଂ ମହୀପତିଃ॥୮.

ହେ ରାଜା, "ମୋର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା" ବୋଲି କହି, ସେ ଜଣେ ମାଆ କାନ୍ଦିପକା ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହାରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଵିମୁଞ୍ଚ ଭଦ୍ରେ ସନ୍ତାପମଯଂ ତିଷ୍ଠତି ବାଲକଃ । ଉଚ୍ଯତାଂ ଵକ୍ତୁକାମାସି ଯଦ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଗଜଗାମିନି॥୮.

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ଭଲ ମହିଳା, ଦୟାକରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କର ପୁଅ ବଞ୍ଚିଛି। ଯଦି କିଛି କହିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ କହନ୍ତୁ, ହେ ଗଜଗାମିନୀ।"

; ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ରାଜନ୍ ଜାତମପତ୍ଯଂ ମେ ସତାଂ ପୁତ୍ରଫଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସ ମାଂ ପ୍ରଦାଯ ଵିତ୍ତେନ ଦେହି ଵିପ୍ରାଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍॥୮.

ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: "ହେ ରାଜା, ମୋର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା। ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ହେଉଛି ସଫଳତା। ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ, ମୋତେ ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦିଅନ୍ତୁ।"

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯଯୌ ମୋହଂ ମହୀପତିଃ । ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଚ ସଂଜ୍ଞାଂ ସ ଵିଲଲାପାତିଦୁଃ ଖିତଃ॥୮.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅଚେତନ ହୋଇପଡିଲେ। ପୁଣି ସ୍ଥିର ହେବା ପରେ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ତିନି କାନ୍ଦିଲେ।

ମହଦ୍ଦୁଃ ଖମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ଯତ୍ ତ୍ଵମେଵଂ ବ୍ରଵୀଷି ମାମ୍ । କିଂ ତଵ ସ୍ମିତସଂଲାପା ମମ ପାପସ୍ଯ ଵିସ୍ମୃତାଃ॥୮.

"ଏହା ବଡ଼ ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟା, ଯେ ତୁମେ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହୁଛ। ପୂର୍ବରୁ ମୋ ସହ ହସିଥିବା, ମୃଦୁ କଥା କହିଥିବା ସମୟକୁ ଭୁଲିଗଲୁ କି?"

ହା ହା କଥଂ ତ୍ଵଯା ଶକ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମେତତ୍ ଶୁଚିସ୍ମିତେ । ଦୁର୍ଵାଚ୍ଯମେତଦ୍ଵଚନଂ କର୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ କଥମ୍॥୮.

"ହା ହା! ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ତୁମେ କିପରି ଏପରି କଥା କହିପାରିଲ? ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କିପରି ମୁଁ କହିପାରିବି?"

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଧିଗ୍ଧିଗିତ୍ଯସକୃଦ୍ ବ୍ରୁଵନ୍ । ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ମୂର୍ଚ୍ଛଯାଭିପରିପ୍ଲୁତଃ॥୮.

ଏପରି କହି, ସେ ମହାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ, "ଧିକ୍ ଧିକ୍" ବୋଲି ବାରମ୍ବାର କହି, ମୂର୍ଛାରେ ପଡି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ।

ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚେଦଂ ସକରୁଣଂ ରାଜପତ୍ନୀ ସୁଦୁଃ ଖିତା॥୮.

ଭୂମିରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ରାଜପତ୍ନୀ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କରୁଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

; ପତ୍ନ୍ଯୁଵାଚ ହା ମହାରଜା କସ୍ଯେଦମପଧ୍ଯାନମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଯତ୍ ତ୍ଵଂ ନିପତିତୋ ଭୂମୌ ରାଙ୍କଵାସ୍ତରଣୋଚିତଃ॥୮.

ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ: "ହା ମହାରାଜା, କେଉଁ ଅପମାନ ତୁମ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡିଛ, ଯିଏ ରାଜସିଂହାସନରେ ଶୁଅଥିଲେ?"

ଯେନ କୋଟ୍ଯଗ୍ରଗୋଵିତ୍ତଂ ଵିପ୍ରାଣାମପଵର୍ଜିତମ୍ । ସ ଏଷ ପୃଥିଵୀନାଥୋ ଭୂମୌ ସ୍ଵପିତି ମେ ପତିଃ॥୮.

"ଯିଏ କୋଟି କୋଟି ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ଧନୀ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ସେଇ ପୃଥିବୀର ନାଥ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି।"

ହା କଷ୍ଟଂ କିଂ ତଵାନେନ କୃତଂ ଦେଵ ! ମହୀକ୍ଷିତା । ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯୋଽଯଂ ନୀତଃ ପ୍ରସ୍ଵାପନୀଂ ଦଶାମ୍॥୮.

"ହା ଦୁଃଖ! ହେ ଦେବ, ତୁମେ କଣ ଅପରାଧ କରିଥିଲ? ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିବା ତୁମେ କିପରି ଏହି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିପଡିଛ?"

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସାପି ସୁଶ୍ରୋଣୀ ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ନିପପାତ ହ । ଭର୍ତୃଦୁଃ ଖମହାଭାରେଣାସହ୍ଯେନ ନିପୀଡିତା॥୮.

ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭା ମହିଳା ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡିଗଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦୁଃଖର ଭାର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ତୌ ତଥା ପତିତୌ ଭୂମାଵନାଥୌ ପିତରୌ ଶିଶୁଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ଯନ୍ତଂ କ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ସୁଦୁଃ ଖିତଃ॥୮.

ମା' ବାପାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ଅସହାୟ ଦେଖି, ଶିଶୁ ଅତି ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କହିଲା।

ତାତ ତାତ ! ଦଦସ୍ଵାନ୍ନମମ୍ବାମ୍ବ ! ଭୋଜନଂ ଦଦ । କ୍ଷୁନ୍ମେ ବଲଵତୀ ଜାତା ଜିହ୍ଵାଗ୍ରଂ ଶୁଷ୍ଯତେ ତଥା॥୮.

"ବାପା, ବାପା! ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ। ମା, ମା! ମୋତେ ଭୋଜନ ଦିଅ। ମୋର ଭୋକ ବହୁତ ହେଇଛି, ମୋ ଜିଭ ଶୁଖିଯାଇଛି।"

; ପକ୍ଷିଣ ଊଚୁଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତଂ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପତିତଂ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍॥୮.

ଏହି ସମୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ; ଭୂମିରେ ମୂର୍ଛିତ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—

ସ ଵାରିଣା ସମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତିଷ୍ଠ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତାଂ ଦଦସ୍ଵେଷ୍ଟଦକ୍ଷିଣାମ୍॥୮.

ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟିଇ କହିଲେ: "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା! ଏବେ ଚାହିଦା ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।"