ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଜ୍ଞାନଂ ଚ ତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯତ୍ତେଷାଂ ମୃଗୃପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଯତ୍ତେଷାଂ ତୁଲ୍ଯମନ୍ଯତ୍ତଥୋଭଯୋଃ॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଏକ ସାମ୍ୟ ଅଛି।

ଜ୍ଞାନେଽପି ସତି ପଶ୍ଯୈତାନ୍ ପତଙ୍ଗାଞ୍ଛାଵଚଞ୍ଚୁଷୁ । କଣମୋକ୍ଷାଦୃତାନ୍ ମୋହାତ୍ପୀଡ୍ଯମାନାନପି କ୍ଷୁଧା॥୮୧.

ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପତଙ୍ଗମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତୁ: ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଆଗୁନିକୁ ଦୌଡ଼ିଯାନ୍ତି, ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।

ମାନୁଷା ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର ସାଭିଲାଷାଃ ସୁତାନ୍ ପ୍ରତି । ଲୋଭାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାଯ ନନ୍ଵେତାନ୍ କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ଆଶାରେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଲୋଭରେ ପ୍ରତିଦାନ ଆଶା କରନ୍ତି—ଆପଣ ଏହା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି କି?

ତଥାପି ମମତାଵର୍ତେ ମୋହଗର୍ତେ ନିପାତିତାଃ । ମହାମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ସଂସାରସ୍ଥିତିକାରିଣା॥୮୧.

ତଥାପି, ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକମାନେ ମମତାର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଓ ମୋହର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଟିକି ରହିଛି।

ତନ୍ନାତ୍ର ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଜଗତ୍ପତେଃ । ମହାମାଯା ହରେଶ୍ଚୈତତ୍ତଥା ସଂମୋହ୍ଯତେ ଜଗତ୍॥୮୧.

ଏହିଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା। ଏହି ମହାମାୟା ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।

ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା । ବଲାଦାକୃଷ୍ଯ ମୋହାଯ ମହାମାଯା ପ୍ରଯଚ୍ଛତି॥୮୧.

ସେଇ ଭଗବତୀ ଦେବୀ, ଏହି ମହାମାୟା, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଆକର୍ଷିତ କରି, ମୋହରେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି।

ତଯା ଵିସୃଜ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସୈଷା ପ୍ରସନ୍ନା ଵରଦା ନୃଣାଂ ଭଵତି ମୁକ୍ତଯେ॥୮୧.

ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ସେ ଖୁସି ହେଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ମୁକ୍ତେର୍ହେତୁଭୂତା ସନାତନୀ । ସଂସାରବନ୍ଧହେତୁଶ୍ଚ ସୈଵ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରୀ॥୮୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଚିରନ୍ତନ ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ସେଉଁଠି ସଂସାର ବନ୍ଧନର ମୂଳ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ ! କା ହି ସା ଦେଵୀ ମହାମାଯେତି ଯାଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରଵୀତି କଥମୁତ୍ପନ୍ନା ସା କର୍ମାସ୍ଯାଶ୍ଚ କିଂ ଦ୍ଵିଜ॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍! ଆପଣ ଯାହାଙ୍କୁ ମହାମାୟା ଦେବୀ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵା ଚ ସା ଦେଵୀ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପା ଯଦୁଦ୍ଭଵା । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର॥୮୧.

ସେ ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ? ଏହା ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

ଋଷିରୁଵାଚ ନିତ୍ଯୈଵ ସା ଜଗନ୍ମୂର୍ତିସ୍ତଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍ । ତଥାପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ବହୁଧା ଶ୍ରୁଯତାଂ ମମ॥୮୧.

ଋଷି କହିଲେ: ସେ ଦେବୀ ଚିରନ୍ତନ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ବହୁ ପ୍ରକାରର — ଏହା ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମାଵିର୍ଭଵତି ସା ଯଦା । ଉତ୍ପନ୍ନେତି ତଦା ଲୋକେ ସା ନିତ୍ଯାପ୍ଯଭିଧୀଯତେ॥୮୧.

ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଚିରନ୍ତନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଶେଷମଭଜତ୍ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ॥୮୧.

ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଶ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଘଟିଥିଲା।

ତଦା ଦ୍ଵାଵସୁରୌ ଘୋରୌ ଵିଖ୍ଯାତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ଵିଷ୍ଣୁକର୍ଣମଲୋଦ୍ଭୂତୌ ହନ୍ତୁଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମୁଦ୍ଯତୌ॥୮୧.

ସେତେବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାନର ମେଳୁରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ।

ସ ନାଭିକମଲେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵସୁରୌ ଚୋଗ୍ରୌ ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ଚ ଜନାର୍ଦନମ୍॥୮୧.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିର କମଳରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଘୁମେ ଦେଖିଲେ।

ତୁଷ୍ଟାଵ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ତାମେକାଗ୍ରହୃଦଯସ୍ଥିତଃ । ଵିବୋଧନାର୍ଥାଯ ହରେର୍ହରିନେତ୍ରକୃତାଲଯାମ୍॥୮୧.

ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କର ନୟନରେ ବସିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ, ହରିଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀଂ ସ୍ଥିତି-ସଂହାରକାରିଣୀମ୍ । ନିଦ୍ରାଂ ଭଗଵତୀଂ ଵିଷ୍ଣୋରତୁଲାଂ ତେଜସଃ ପ୍ରଭୁଃ॥୮୧.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ, ହେ ଜଗତ୍ଧାତ୍ରୀ, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାର କାରିଣୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପବିତ୍ର ନିଦ୍ରା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱିନୀ!

ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାହା ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧା ତ୍ଵଂ ହି ଵଷଟ୍କାରଃ ସ୍ଵରାତ୍ମିକା । ସୁଧା ତ୍ଵମକ୍ଷରେ ନିତ୍ଯେ ତ୍ରିଧା ମାତ୍ରାତ୍ମିକା ସ୍ଥିତା॥୮୧.

ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ତୁମେ ବଷଟ୍କାର ଓ ଶବ୍ଦର ସାର। ଅକ୍ଷୟ ଓ ନିତ୍ୟା, ତୁମେ ଅମୃତ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ମାତ୍ରାର ରୂପେ ବସିଛ।

ଅର୍ଧମାତ୍ରା ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯା ଯାନୁଚ୍ଚାର୍ଯା ଵିଶେଷତଃ । ତ୍ଵମେଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ସାଵିତ୍ରୀ ତ୍ଵଂ ଦେଵି ଜନନୀ ପରା॥୮୧.

ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରାରେ ବସିଛ, ଯାହା ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ଦେବୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜନନୀ।

ତ୍ଵଯୈଵ ଧାର୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯୈତତ୍ସୃଜ୍ଯତେ ଜଗତ୍ । ତ୍ଵଯୈତତ୍ପାଲ୍ଯତେ ଦେଵି ତ୍ଵମତ୍ସ୍ଯନ୍ତେ ଚ ସର୍ଵଦା॥୮୧.

ତୁମେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଛ, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛ, ତୁମେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଦେବୀ, ଏବଂ ତୁମେ ସଦା ଏହାକୁ ଶେଷ କରୁଛ।

ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସୃଷ୍ଟିରୂପା ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିତିରୂପା ଚ ପାଲନେ । ତଥା ସଂହୃତିରୂପାନ୍ତେ ଜଗତୋଽସ୍ଯ ଜଗନ୍ମଯେ॥୮୧.

ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ପାଳନରେ ପାଳନର ରୂପ, ଏବଂ ଶେଷବେଳେ ସଂହାରର ରୂପ, ହେ ବିଶ୍ୱମୟୀ।

ମହାଵିଦ୍ଯା ମହାମାଯା ମହାମେଧା ମହାସ୍ମୃତିଃ । ମହାମୋହା ଚ ଭଵତୀ ମହାଦେଵୀ ମହେଶ୍ଵରୀ॥୮୧.

ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ତୁମେ ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଈଶ୍ୱରୀ।

ପ୍ରକୃତିସ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଗୁଣତ୍ରଯଵିଭାଵିନୀ । କାଲରାତ୍ରିର୍ମହାରାତ୍ରିର୍ମୋହରାତ୍ରିଶ୍ଚ ଦାରୁଣା॥୮୧.

ସମସ୍ତଙ୍କର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ତୁମେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଛ; ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି ଓ ଭୟଙ୍କର ମୋହରାତ୍ରି।

ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୀସ୍ତ୍ଵମୀଶ୍ଵରୀ ତ୍ଵଂ ହ୍ରୀସ୍ତ୍ଵଂ ବୁଦ୍ଧିର୍ବୋଧଲକ୍ଷଣା । ଲଜ୍ଜା ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଥା ତୁଷ୍ଟିସ୍ତ୍ଵଂ ଶାନ୍ତିଃ କ୍ଷାନ୍ତିରେଵ ଚ॥୮୧.

ତୁମେ ଶ୍ରୀ, ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳି ରାଜ୍ଞୀ, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବୁଝିବାର ଚିହ୍ନ; ତୁମେ ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି ଓ କ୍ଷମା।

ଖଡିଗନୀ ଶୂଲିନୀ ଘୋରା ଗଦିନୀ ଚକ୍ରିଣୀ ତଥା । ଶଙ୍ଖିନୀ ଚାପିନୀ ବାଣ-ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ ପରିଘାଯୁଧା॥୮୧.

ତୁମେ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କର, ଶୂଳ ଧର, ଭୟଙ୍କର ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିର ମାଲିକା; ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଭୁଶୁଣ୍ଡି ଓ ପରିଘ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥାଉ।

ସୌମ୍ଯା ସୌମ୍ଯତରାଶେଷ-ସୌମ୍ଯେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵତିସୁନ୍ଦରୀ । ପରାପରାଣାଂ ପରମା ତ୍ଵମେଵ ପରମେଶ୍ଵରୀ॥୮୧.

ତୁମେ ସାନ୍ତ୍ ଓ ମୃଦୁ, ସମସ୍ତ ସାନ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ମୃଦୁ, ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର; ତୁମେ ପରାପରାମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ହେ ପରମେଶ୍ୱରୀ।

ଯଚ୍ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ସଦସଦ୍ଵାଖିଲାତ୍ମିକେ । ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯା ଶିକ୍ତିଃ ସା ତ୍ଵଂ କିଂ ସ୍ତୂଯତେ ତଦା॥୮୧.

ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ତୁମେ; ସେହି ସମସ୍ତର ଶକ୍ତି ତୁମେ, ତେଣୁ ତୁମକୁ କଣ ପ୍ରଶଂସା କରିବି?

ଯଯା ତ୍ଵଯା ଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ଜଗତ୍ପାତ୍ଯତ୍ତି ଯୋ ଜଗତ୍ । ସୋଽପି ନିଦ୍ରାଵଶଂ ନୀତଃ କସ୍ତ୍ଵାଂ ସ୍ତୋତୁମିହେଶ୍ଵରଃ॥୮୧.

ତୁମ ଶକ୍ତିରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକୁ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରା ବଶ କରିଦିଅ; ତେଣୁ ଏଠାରେ କିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ?

ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶରୀରଗ୍ରହଣମହାମୀଶାନ ଏଵ ଚ । କାରିତାସ୍ତେ ଯତୋଽତସ୍ତ୍ଵାଂ କଃ ସ୍ତୋତୁଂ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଭଵେତ୍॥୮୧.

ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଉଛ; ତେଣୁ କିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ?