ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ॥୮୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏହା ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ—ବଣିକ ସମାଧି ଓ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା—ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏକାଠି ଯାଇଥିଲେ।

କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ॥୮୧.

ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ: ମୋର ମନ କାହିଁକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ?

ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ॥୮୧.

ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଦେଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ପ୍ରତି ମୋର ମମତା ରହିଛି; ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଏ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କାହିଁକି?

ଅଯଂ ଚ ନିକୃତଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତଥୋଜ୍ଝିତଃ । ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେଷୁ ହାର୍ଦେ ତଥାପ୍ଯତି॥୮୧.

ଏହି ବଣିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଜୀବନୀ ଓ ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୋଖା ଖାଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ତଥାପି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

ଏଵମେଷ ତଥାହଂ ଚ ଦ୍ଵାଵପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଦୁଃ ଖିତୌ । ଦୃଷ୍ଟଦୋଷେଽପି ଵିଷଯେ ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟମାନସୌ॥୮୧.

ଏଭଳି ମୁଁ ଓ ସେ ବଣିକ—ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

ତତ୍କିମେତନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମୋହୋ ଜ୍ଞାନିନୋରପି । ମମାସ୍ଯ ଚ ଭଵତ୍ଯେଷା ଵିଵେକାନ୍ଧସ୍ଯ ମୂଢତା॥୮୧.

ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି କଣ ଭ୍ରମ ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ମୋ ଓ ଏହି ବଣିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିବେକ ଅନ୍ଧତା, ଏହି ମୂଢ଼ତା କାହିଁକି ହୁଏ?

ଋଷିରୁଵାଚ ଜ୍ଞାନମସ୍ତି ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଵିଷଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ଯାତି ଚୈଵଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍॥୮୧.

ଋଷି କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ହେ ମହାଭାଗ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଦିଵାନ୍ଧାଃ ପ୍ରାଣିନଃ କେଚିଦ୍ରାତ୍ରାଵନ୍ଧାସ୍ତଥାପରେ । କେଚିଦ୍ ଦିଵା ତଥା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାଣିନସ୍ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ॥୮୧.

କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ; ଆଉ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନିନୋ ମନୁଜାଃ ସତ୍ଯଂ କିନ୍ତୁ ତେ ନ ହି କେଵଲମ୍ । ଯତୋ ହି ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ପଶୁ-ପକ୍ଷି-ମୃଗାଦଯଃ॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗାଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନଂ ଚ ତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯତ୍ତେଷାଂ ମୃଗୃପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଯତ୍ତେଷାଂ ତୁଲ୍ଯମନ୍ଯତ୍ତଥୋଭଯୋଃ॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଏକ ସାମ୍ୟ ଅଛି।

ଜ୍ଞାନେଽପି ସତି ପଶ୍ଯୈତାନ୍ ପତଙ୍ଗାଞ୍ଛାଵଚଞ୍ଚୁଷୁ । କଣମୋକ୍ଷାଦୃତାନ୍ ମୋହାତ୍ପୀଡ୍ଯମାନାନପି କ୍ଷୁଧା॥୮୧.

ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପତଙ୍ଗମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତୁ: ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଆଗୁନିକୁ ଦୌଡ଼ିଯାନ୍ତି, ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।

ମାନୁଷା ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର ସାଭିଲାଷାଃ ସୁତାନ୍ ପ୍ରତି । ଲୋଭାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାଯ ନନ୍ଵେତାନ୍ କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ଆଶାରେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଲୋଭରେ ପ୍ରତିଦାନ ଆଶା କରନ୍ତି—ଆପଣ ଏହା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି କି?

ତଥାପି ମମତାଵର୍ତେ ମୋହଗର୍ତେ ନିପାତିତାଃ । ମହାମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ସଂସାରସ୍ଥିତିକାରିଣା॥୮୧.

ତଥାପି, ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକମାନେ ମମତାର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଓ ମୋହର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଟିକି ରହିଛି।

ତନ୍ନାତ୍ର ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଜଗତ୍ପତେଃ । ମହାମାଯା ହରେଶ୍ଚୈତତ୍ତଥା ସଂମୋହ୍ଯତେ ଜଗତ୍॥୮୧.

ଏହିଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା। ଏହି ମହାମାୟା ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।

ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା । ବଲାଦାକୃଷ୍ଯ ମୋହାଯ ମହାମାଯା ପ୍ରଯଚ୍ଛତି॥୮୧.

ସେଇ ଭଗବତୀ ଦେବୀ, ଏହି ମହାମାୟା, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଆକର୍ଷିତ କରି, ମୋହରେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି।

ତଯା ଵିସୃଜ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସୈଷା ପ୍ରସନ୍ନା ଵରଦା ନୃଣାଂ ଭଵତି ମୁକ୍ତଯେ॥୮୧.

ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ସେ ଖୁସି ହେଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ମୁକ୍ତେର୍ହେତୁଭୂତା ସନାତନୀ । ସଂସାରବନ୍ଧହେତୁଶ୍ଚ ସୈଵ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରୀ॥୮୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଚିରନ୍ତନ ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ସେଉଁଠି ସଂସାର ବନ୍ଧନର ମୂଳ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ ! କା ହି ସା ଦେଵୀ ମହାମାଯେତି ଯାଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରଵୀତି କଥମୁତ୍ପନ୍ନା ସା କର୍ମାସ୍ଯାଶ୍ଚ କିଂ ଦ୍ଵିଜ॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍! ଆପଣ ଯାହାଙ୍କୁ ମହାମାୟା ଦେବୀ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵା ଚ ସା ଦେଵୀ ଯତ୍ସ୍ଵରୂପା ଯଦୁଦ୍ଭଵା । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵର॥୮୧.

ସେ ଦେବୀଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କଣ, ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ? ଏହା ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

ଋଷିରୁଵାଚ ନିତ୍ଯୈଵ ସା ଜଗନ୍ମୂର୍ତିସ୍ତଯା ସର୍ଵମିଦଂ ତତମ୍ । ତଥାପି ତତ୍ସମୁତ୍ପତ୍ତିର୍ବହୁଧା ଶ୍ରୁଯତାଂ ମମ॥୮୧.

ଋଷି କହିଲେ: ସେ ଦେବୀ ଚିରନ୍ତନ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଓ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ବହୁ ପ୍ରକାରର — ଏହା ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଦେଵାନାଂ କାର୍ଯସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମାଵିର୍ଭଵତି ସା ଯଦା । ଉତ୍ପନ୍ନେତି ତଦା ଲୋକେ ସା ନିତ୍ଯାପ୍ଯଭିଧୀଯତେ॥୮୧.

ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଚିରନ୍ତନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଯଦା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ଆସ୍ତୀର୍ଯ ଶେଷମଭଜତ୍ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ॥୮୧.

ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଶ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଘଟିଥିଲା।

ତଦା ଦ୍ଵାଵସୁରୌ ଘୋରୌ ଵିଖ୍ଯାତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ଵିଷ୍ଣୁକର୍ଣମଲୋଦ୍ଭୂତୌ ହନ୍ତୁଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମୁଦ୍ଯତୌ॥୮୧.

ସେତେବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାନର ମେଳୁରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ।

ସ ନାଭିକମଲେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥିତୋ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵସୁରୌ ଚୋଗ୍ରୌ ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ଚ ଜନାର୍ଦନମ୍॥୮୧.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନାଭିର କମଳରେ ବସିଥିବା ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଘୁମେ ଦେଖିଲେ।

ତୁଷ୍ଟାଵ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ତାମେକାଗ୍ରହୃଦଯସ୍ଥିତଃ । ଵିବୋଧନାର୍ଥାଯ ହରେର୍ହରିନେତ୍ରକୃତାଲଯାମ୍॥୮୧.

ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କର ନୟନରେ ବସିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ, ହରିଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୀଂ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀଂ ସ୍ଥିତି-ସଂହାରକାରିଣୀମ୍ । ନିଦ୍ରାଂ ଭଗଵତୀଂ ଵିଷ୍ଣୋରତୁଲାଂ ତେଜସଃ ପ୍ରଭୁଃ॥୮୧.

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ, ହେ ଜଗତ୍ଧାତ୍ରୀ, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାର କାରିଣୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପବିତ୍ର ନିଦ୍ରା, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱିନୀ!

ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାହା ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଧା ତ୍ଵଂ ହି ଵଷଟ୍କାରଃ ସ୍ଵରାତ୍ମିକା । ସୁଧା ତ୍ଵମକ୍ଷରେ ନିତ୍ଯେ ତ୍ରିଧା ମାତ୍ରାତ୍ମିକା ସ୍ଥିତା॥୮୧.

ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ତୁମେ ବଷଟ୍କାର ଓ ଶବ୍ଦର ସାର। ଅକ୍ଷୟ ଓ ନିତ୍ୟା, ତୁମେ ଅମୃତ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ମାତ୍ରାର ରୂପେ ବସିଛ।

ଅର୍ଧମାତ୍ରା ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯା ଯାନୁଚ୍ଚାର୍ଯା ଵିଶେଷତଃ । ତ୍ଵମେଵ ସନ୍ଧ୍ଯା ସାଵିତ୍ରୀ ତ୍ଵଂ ଦେଵି ଜନନୀ ପରା॥୮୧.

ତୁମେ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରାରେ ବସିଛ, ଯାହା ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ଦେବୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜନନୀ।