ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ ପ୍ରଣଯୋଦିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ଵୈଶ୍ଯଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ନୃପମ୍॥୮୧.

ରାଜାଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବଣିକ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽହମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଧନିନାଂ କୁଲେ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତଶ୍ଚ ଧନଲୋଭାଦସାଧୁଭିଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ—'ମୋର ନାମ ସମାଧି, ମୁଁ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧନଲୋଭରେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।'

ଵିହୀନଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈରାଦାଯ ମେ ଧନମ୍ । ଵନମଭ୍ଯାଗତୋ ଦୁଃ ଖୀ ନିରସ୍ତଶ୍ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଭୈଃ॥୮୧.

'ମୁଁ ଧନ, ଜଣେଇ ଓ ପୁଅମାନେ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି—ମୋର ଧନ ନେଇ ନେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି।'

ସୋଽହଂ ନ ଵେଦ୍ମି ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁଶଲାକୁଶଲାତ୍ମିକାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସ୍ଵଜନାନାଞ୍ଚ ଦାରାଣାଞ୍ଚାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ॥୮୧.

'ଏଠି ରହି, ମୁଁ ମୋର ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ ଅଛନ୍ତି, ମୋର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେମିତି ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜଣେଇପାରୁନି।'

କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ॥୮୧.

'ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି ନାହିଁ, କି ଅବସ୍ଥା ଅଛି? ମୋର ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି କି ଖରାପ?'

ରାଜୋଵାଚ ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଧନ, ପୁଅ, ଜୀବନୀ ସହିତ ଲୋଭରେ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କର ମନ କାହିଁକି ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏତେ ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ବାନ୍ଧି ରହେ?

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ: ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ସଠିକ୍ ଅଟେ, ମୋ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର କଥା ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ହେବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ।

ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ॥୮୧.

ଯେଉଁମାନେ ଧନର ଲୋଭରେ ପିତାପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ମୋ ଜୀବନୀ, ନିଜ ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ପ୍ରତି ଏହି ଭାବରେ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ॥୮୧.

ମୁଁ ଏହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ କାହିଁକି ମୋର ହୃଦୟ ଗୁଣହୀନ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

ତେଷାଂ କୃତେ ମେ ନିଃ ଶ୍ଵାସୋ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଜାଯତେ । କରୋମି କିଂ ଯନ୍ନ ମନସ୍ତେଷ୍ଵପ୍ରୀତିଷୁ ନିଷ୍ଠୁରମ୍॥୮୧.

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ହୁଏ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ପ୍ରେମ କରନ୍ତିନାହିଁ, କଠୋର ହେଉନାହିଁ?

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ॥୮୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏହା ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ—ବଣିକ ସମାଧି ଓ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା—ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏକାଠି ଯାଇଥିଲେ।

କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ॥୮୧.

ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ: ମୋର ମନ କାହିଁକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ?

ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ॥୮୧.

ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଦେଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ପ୍ରତି ମୋର ମମତା ରହିଛି; ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଏ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କାହିଁକି?

ଅଯଂ ଚ ନିକୃତଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତଥୋଜ୍ଝିତଃ । ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେଷୁ ହାର୍ଦେ ତଥାପ୍ଯତି॥୮୧.

ଏହି ବଣିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଜୀବନୀ ଓ ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୋଖା ଖାଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ତଥାପି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

ଏଵମେଷ ତଥାହଂ ଚ ଦ୍ଵାଵପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଦୁଃ ଖିତୌ । ଦୃଷ୍ଟଦୋଷେଽପି ଵିଷଯେ ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟମାନସୌ॥୮୧.

ଏଭଳି ମୁଁ ଓ ସେ ବଣିକ—ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

ତତ୍କିମେତନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମୋହୋ ଜ୍ଞାନିନୋରପି । ମମାସ୍ଯ ଚ ଭଵତ୍ଯେଷା ଵିଵେକାନ୍ଧସ୍ଯ ମୂଢତା॥୮୧.

ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି କଣ ଭ୍ରମ ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ମୋ ଓ ଏହି ବଣିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିବେକ ଅନ୍ଧତା, ଏହି ମୂଢ଼ତା କାହିଁକି ହୁଏ?

ଋଷିରୁଵାଚ ଜ୍ଞାନମସ୍ତି ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଵିଷଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ଯାତି ଚୈଵଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍॥୮୧.

ଋଷି କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ହେ ମହାଭାଗ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଦିଵାନ୍ଧାଃ ପ୍ରାଣିନଃ କେଚିଦ୍ରାତ୍ରାଵନ୍ଧାସ୍ତଥାପରେ । କେଚିଦ୍ ଦିଵା ତଥା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାଣିନସ୍ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ॥୮୧.

କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ; ଆଉ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନିନୋ ମନୁଜାଃ ସତ୍ଯଂ କିନ୍ତୁ ତେ ନ ହି କେଵଲମ୍ । ଯତୋ ହି ଜ୍ଞାନିନଃ ସର୍ଵେ ପଶୁ-ପକ୍ଷି-ମୃଗାଦଯଃ॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗାଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନଂ ଚ ତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯତ୍ତେଷାଂ ମୃଗୃପକ୍ଷିଣାମ୍ । ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଯତ୍ତେଷାଂ ତୁଲ୍ଯମନ୍ଯତ୍ତଥୋଭଯୋଃ॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଏକ ସାମ୍ୟ ଅଛି।

ଜ୍ଞାନେଽପି ସତି ପଶ୍ଯୈତାନ୍ ପତଙ୍ଗାଞ୍ଛାଵଚଞ୍ଚୁଷୁ । କଣମୋକ୍ଷାଦୃତାନ୍ ମୋହାତ୍ପୀଡ୍ଯମାନାନପି କ୍ଷୁଧା॥୮୧.

ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପତଙ୍ଗମାନେକୁ ଦେଖନ୍ତୁ: ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଆଗୁନିକୁ ଦୌଡ଼ିଯାନ୍ତି, ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।

ମାନୁଷା ମନୁଜଵ୍ଯାଘ୍ର ସାଭିଲାଷାଃ ସୁତାନ୍ ପ୍ରତି । ଲୋଭାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରାଯ ନନ୍ଵେତାନ୍ କିଂ ନ ପଶ୍ଯସି॥୮୧.

ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ଆଶାରେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଲୋଭରେ ପ୍ରତିଦାନ ଆଶା କରନ୍ତି—ଆପଣ ଏହା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି କି?

ତଥାପି ମମତାଵର୍ତେ ମୋହଗର୍ତେ ନିପାତିତାଃ । ମହାମାଯାପ୍ରଭାଵେଣ ସଂସାରସ୍ଥିତିକାରିଣା॥୮୧.

ତଥାପି, ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକମାନେ ମମତାର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଓ ମୋହର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଟିକି ରହିଛି।

ତନ୍ନାତ୍ର ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଜଗତ୍ପତେଃ । ମହାମାଯା ହରେଶ୍ଚୈତତ୍ତଥା ସଂମୋହ୍ଯତେ ଜଗତ୍॥୮୧.

ଏହିଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା। ଏହି ମହାମାୟା ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।

ଜ୍ଞାନିନାମପି ଚେତାଂସି ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ହି ସା । ବଲାଦାକୃଷ୍ଯ ମୋହାଯ ମହାମାଯା ପ୍ରଯଚ୍ଛତି॥୮୧.

ସେଇ ଭଗବତୀ ଦେବୀ, ଏହି ମହାମାୟା, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଆକର୍ଷିତ କରି, ମୋହରେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି।

ତଯା ଵିସୃଜ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ । ସୈଷା ପ୍ରସନ୍ନା ଵରଦା ନୃଣାଂ ଭଵତି ମୁକ୍ତଯେ॥୮୧.

ଏହି ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ସେ ଖୁସି ହେଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁକ୍ତିର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

ସା ଵିଦ୍ଯା ପରମା ମୁକ୍ତେର୍ହେତୁଭୂତା ସନାତନୀ । ସଂସାରବନ୍ଧହେତୁଶ୍ଚ ସୈଵ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରୀ॥୮୧.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଚିରନ୍ତନ ମୁକ୍ତିର କାରଣ। ସେଉଁଠି ସଂସାର ବନ୍ଧନର ମୂଳ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵନ୍ ! କା ହି ସା ଦେଵୀ ମହାମାଯେତି ଯାଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରଵୀତି କଥମୁତ୍ପନ୍ନା ସା କର୍ମାସ୍ଯାଶ୍ଚ କିଂ ଦ୍ଵିଜ॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍! ଆପଣ ଯାହାଙ୍କୁ ମହାମାୟା ଦେବୀ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଣ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।