ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଅମାତ୍ଯୈର୍ବଲିଭିର୍ଦୁଷ୍ଟୈର୍ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମଭିଃ । କୋଷୋ ବଲଞ୍ଚାପହୃତଂ ତତ୍ରାପି ସ୍ଵପୁରେ ତତଃ॥୮୧.

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରରେ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ଲାଭ ଉଠାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଧନଭଣ୍ଡାର ଓ ସେନାକୁ ଦଳିଆଇ ନେଇଲେ।

ତତୋ ମୃଗଯାଵ୍ଯାଜେନ ହୃତସ୍ଵାମ୍ଯଃ ସ ଭୁପତିଃ । ଏକାକୀ ହଯମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଗହନଂ ଵନମ୍॥୮୧.

ତାପରେ ଶିକାର କରିବା ଉପଲକ୍ଷେ ଏହି ରାଜା, ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏକା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ସ ତତ୍ରାଶ୍ରମମଦ୍ରାକ୍ଷୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯସ୍ଯ ମେଧସଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ ମୁନିଶ୍ଷ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍॥୮୧.

ସେଠାରେ ସେ ମେଧସ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ନଥିଲା, ଏବଂ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।

ତସ୍ଥୌ କଞ୍ଚିତ୍ ସ କାଲଞ୍ଚ ମୁନିନା ତେନ ସତ୍କୃତଃ । ଇତଶ୍ଚୈତଶ୍ଚ ଵିଚରଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିଵରାଶ୍ରମେ॥୮୧.

ସେଠାରେ ସେ କିଛି ଦିନ ରହିଲେ, ଏହି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାଉଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ସୋଽଚିନ୍ତଯତ୍ ତଦା ତତ୍ର ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟଚେତନଃ । ମତ୍ପୂର୍ଵୈଃ ପାଲିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ହୀନଂ ପୁରଂ ହି ତତ୍ । ମଦ୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତୈରସଦ୍ଵୃତ୍ତୈର୍ଧର୍ମତଃ ପାଲ୍ଯତେ ନ ଵା॥୮୧.

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ସେ ସହର ଏବେ ହାରାଇଗଲା; ମୋର ସେବକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଖରାପ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ରଖିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ କି ଜଣେଇପାରୁନି।'

ନ ଜାନେ ସ ପ୍ରଧାନୋ ମେ ଶୂରହସ୍ତୀ ସଦାମଦଃ । ମମ ଵୈରିଵଶଂ ଯାତଃ କାନ୍ ଭୋଗାନୁପଲପ୍ସ୍ଯତେ॥୮୧.

'ମୋର ପ୍ରଧାନ, ଶୂର ଓ ସଦା ଗର୍ବିତ ହସ୍ତୀ ସେନାପତି, ଏବେ ମୋର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜଣେଇପାରୁନି।'

ଯେ ମମାନୁଗତା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦଧନଭୋଜନୈଃ । ଅନୁଵୃତ୍ତିଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତେଽଦ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯମହୀଭୃତାମ୍॥୮୧.

'ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ମୋ ସହ ଥିଲେ, ମୋର କୃପା, ଧନ ଓ ଭୋଜନ ପାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।'

ଅସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ଯଯଶୀଲୈସ୍ତୈଃ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ଵ୍ଯଯମ୍ । ସଂଚିତଃ ସୋଽତିଦୁଃ ଖେନ କ୍ଷଯଂ କୋଶୋ ଗମିଷ୍ଯତି॥୮୧.

'ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଅସଠିକ ଭାବରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବାରୁ, ଯେ ଧନଭଣ୍ଡାର ବହୁ କଷ୍ଟରେ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଇଯିବ।'

ଏତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ସତତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ । ତତ୍ର ଵିପ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାସେ ଵୈଶ୍ଯମେକଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ॥୮୧.

ଏଭଳି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ନେଇ ସେ ରାଜା ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ସେଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସେ ଜଣେ ବଣିକୁ ଦେଖିଲେ।

ସ ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋଃ ହେତୁଶ୍ଚାଗମନେଽତ୍ର କଃ । ସଶୋକ ଇଵ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦୁର୍ମନା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ॥୮୧.

ସେ ବଣିକୁ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କିଏ, ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ, ଏବଂ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛ?'

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ ପ୍ରଣଯୋଦିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ଵୈଶ୍ଯଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ନୃପମ୍॥୮୧.

ରାଜାଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବଣିକ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽହମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଧନିନାଂ କୁଲେ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତଶ୍ଚ ଧନଲୋଭାଦସାଧୁଭିଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ—'ମୋର ନାମ ସମାଧି, ମୁଁ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧନଲୋଭରେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।'

ଵିହୀନଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈରାଦାଯ ମେ ଧନମ୍ । ଵନମଭ୍ଯାଗତୋ ଦୁଃ ଖୀ ନିରସ୍ତଶ୍ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଭୈଃ॥୮୧.

'ମୁଁ ଧନ, ଜଣେଇ ଓ ପୁଅମାନେ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି—ମୋର ଧନ ନେଇ ନେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି।'

ସୋଽହଂ ନ ଵେଦ୍ମି ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁଶଲାକୁଶଲାତ୍ମିକାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସ୍ଵଜନାନାଞ୍ଚ ଦାରାଣାଞ୍ଚାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ॥୮୧.

'ଏଠି ରହି, ମୁଁ ମୋର ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ ଅଛନ୍ତି, ମୋର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେମିତି ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜଣେଇପାରୁନି।'

କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ॥୮୧.

'ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି ନାହିଁ, କି ଅବସ୍ଥା ଅଛି? ମୋର ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି କି ଖରାପ?'

ରାଜୋଵାଚ ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଧନ, ପୁଅ, ଜୀବନୀ ସହିତ ଲୋଭରେ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କର ମନ କାହିଁକି ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏତେ ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ବାନ୍ଧି ରହେ?

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ: ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ସଠିକ୍ ଅଟେ, ମୋ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର କଥା ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ହେବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ।

ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ॥୮୧.

ଯେଉଁମାନେ ଧନର ଲୋଭରେ ପିତାପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ମୋ ଜୀବନୀ, ନିଜ ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ପ୍ରତି ଏହି ଭାବରେ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ॥୮୧.

ମୁଁ ଏହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ କାହିଁକି ମୋର ହୃଦୟ ଗୁଣହୀନ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

ତେଷାଂ କୃତେ ମେ ନିଃ ଶ୍ଵାସୋ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଜାଯତେ । କରୋମି କିଂ ଯନ୍ନ ମନସ୍ତେଷ୍ଵପ୍ରୀତିଷୁ ନିଷ୍ଠୁରମ୍॥୮୧.

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶା ହୁଏ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ପ୍ରେମ କରନ୍ତିନାହିଁ, କଠୋର ହେଉନାହିଁ?

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତତସ୍ତୌ ସହିତୌ ଵିପ୍ର ତଂ ମୁନିଂ ସମୁପସ୍ଥିତୌ । ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽସୌ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵସତ୍ତମଃ॥୮୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏହା ପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଦୁଇଜଣେ—ବଣିକ ସମାଧି ଓ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା—ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏକାଠି ଯାଇଥିଲେ।

କୃତ୍ଵା ତୁ ତୌ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେନ ସଂଵିଦମ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟୌ କଥାଃ କାଶ୍ଚିଚ୍ଚକ୍ରତୁର୍ଵୈଶ୍ଯ-ପାର୍ଥିଵୌ॥୮୧.

ସେମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ମୁନିଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ବଣିକ ଓ ରାଜା ବସିଗଲେ ଏବଂ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ରାଜୋଵାଚ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମହଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଚାମ୍ଯେକଂ ଵଦସ୍ଵ ତତ୍ । ଦୁଃଖାଯ ଯନ୍ମେ ମନସଃ ସ୍ଵଚିତ୍ତାଯତ୍ତତାଂ ଵିନା॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ: ମୋର ମନ କାହିଁକି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ?

ମମତ୍ଵଂ ଗତରାଜ୍ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଯାଙ୍ଗେଷ୍ଵଖିଲେଷ୍ଵପି । ଜାନତୋଽପି ଯଥାଜ୍ଞସ୍ଯ କିମେତନ୍ମୁନିସତ୍ତମ॥୮୧.

ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଦେଇଛି, ତଥାପି ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ପ୍ରତି ମୋର ମମତା ରହିଛି; ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ହୋଇଯାଏ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କାହିଁକି?

ଅଯଂ ଚ ନିକୃତଃ ପୁତ୍ରୈର୍ଦାରୈର୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତଥୋଜ୍ଝିତଃ । ସ୍ଵଜନେନ ଚ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତସ୍ତେଷୁ ହାର୍ଦେ ତଥାପ୍ଯତି॥୮୧.

ଏହି ବଣିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଜୀବନୀ ଓ ଦାସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୋଖା ଖାଇଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ତଥାପି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

ଏଵମେଷ ତଥାହଂ ଚ ଦ୍ଵାଵପ୍ଯତ୍ଯନ୍ତଦୁଃ ଖିତୌ । ଦୃଷ୍ଟଦୋଷେଽପି ଵିଷଯେ ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟମାନସୌ॥୮୧.

ଏଭଳି ମୁଁ ଓ ସେ ବଣିକ—ଦୁଇଜଣେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

ତତ୍କିମେତନ୍ମହାଭାଗ ଯନ୍ମୋହୋ ଜ୍ଞାନିନୋରପି । ମମାସ୍ଯ ଚ ଭଵତ୍ଯେଷା ଵିଵେକାନ୍ଧସ୍ଯ ମୂଢତା॥୮୧.

ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି କଣ ଭ୍ରମ ଯାହା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ମୋ ଓ ଏହି ବଣିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିବେକ ଅନ୍ଧତା, ଏହି ମୂଢ଼ତା କାହିଁକି ହୁଏ?

ଋଷିରୁଵାଚ ଜ୍ଞାନମସ୍ତି ସମସ୍ତସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଷଯଗୋଚରେ । ଵିଷଯଶ୍ଚ ମହାଭାଗ ଯାତି ଚୈଵଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍॥୮୧.

ଋଷି କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ହେ ମହାଭାଗ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

ଦିଵାନ୍ଧାଃ ପ୍ରାଣିନଃ କେଚିଦ୍ରାତ୍ରାଵନ୍ଧାସ୍ତଥାପରେ । କେଚିଦ୍ ଦିଵା ତଥା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାଣିନସ୍ତୁଲ୍ଯଦୃଷ୍ଟଯଃ॥୮୧.

କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନେ ଅନ୍ଧ, କିଛି ରାତିରେ ଅନ୍ଧ; ଆଉ କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।