ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଦିଵାକରଃ ସମାଧିସ୍ଥୋ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀମ୍ । ତପଶ୍ଚରନ୍ତୀଂ ଦଦୃଶେ ଉତ୍ତରେଷୁ କୁରୁଷ୍ଵଥ ॥ ୭୭.

ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ ଘୋଡ଼ି ରୂପ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

ସୌମ୍ଯମୂର୍ତିଃ ଶୁଭାକାରୋ ମମ ଭର୍ତା ଭଵେଦିତି । ଅଭିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ତପସୋ ବୁବୁଧେଽସ୍ଯା ଦିଵାକରଃ ॥ ୭୭.

ମୋର ସ୍୵ାମୀ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ରୂପ ହେଉନ୍ତୁ — ଏହି ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିଲେ।

ଶାତନଂ ତେଜସୋ ମେଽଦ୍ଯ କ୍ରିଯତାମିତି ଭାସ୍କରଃ । ତଞ୍ଚାହ ଵିଶ୍ଵକର୍ମାଣଂ ସଂଜ୍ଞାଯାଃ ପିତରଂ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୭୭.

ମୋର ତେଜ ଆଜି କମାଯାଉ — ଏହିପରି ଭାସ୍କର, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ପିତା ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ସଂଵତ୍ସରଭ୍ରମେସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା କରଵେସ୍ତତଃ । ତେଜସଃ ଶାତନଞ୍ଚକ୍ରେ ସ୍ତୂଯମାନଶ୍ଚ ଦୈଵତୈଃ ॥ ୭୭.

ତାପରେ, ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ୟମ କରି, ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ବେଳେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜ କମାଇଦେଲେ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ସାଵର୍ଣିଃ ସୂର୍ଯତନଯୋ ଯୋ ମନୁଃ କଥ୍ଯତେଽଷ୍ଟମଃ । ନିଶାମଯ ତଦୁତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ ଗଦତୋ ମମ॥୮୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ସାବର୍ଣ୍ଣିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା, ଏହା ମୋ ପାଖରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ।

ମହାମାଯାନୁଭାଵେନ ଯଥା ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପଃ । ସ ବଭୂଵ ମହାଭାଗଃ ସାଵର୍ଣିସ୍ତନଯୋ ରଵେଃ॥୮୧.

ମହାମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେଲେ।

ସ୍ଵାରୋଚିଷେଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ଚୈତ୍ରଵଂଶସମୁଦ୍ଭଵଃ । ସୁରଥୋ ନାମ ରାଜାଭୂତ୍ ସମସ୍ତେ କ୍ଷିତିମଣ୍ଡଲେ॥୮୧.

ପୂର୍ବ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଚୈତ୍ର ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜା ସୁରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ପାଲଯତଃ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଜାଃ ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍ । ବଭୂଵୁଃ ଶତ୍ରଵୋ ଭୂପାଃ କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିନସ୍ତଥା॥୮୧.

ସେ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପରି ଯଥାଯଥିଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ—ଏମିତି କିଛି ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଶକ୍ତିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।

ତସ୍ଯ ତୈରଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମତିପ୍ରବଲଦଣ୍ଡିନଃ । ନ୍ଯୂନୈରପି ସ ତୈର୍ଯୁଦ୍ଧେ କୋଲାଵିଧ୍ଵଂସିଭିର୍ଜିତଃ॥୮୧.

ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଏହି ଉତ୍ତରାଧିକାର ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ସଂଖ୍ୟାରେ କମ୍ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ଠାରୁ ପରାଜିତ ହେଲେ।

ତତଃ ସ୍ଵପୁରମାଯାତୋ ନିଜଦେଶାଧିପୋଽଭଵତ୍ । ଆକ୍ରାନ୍ତଃ ସ ମହାଭାଗସ୍ତୈସ୍ତଦା ପ୍ରବଲାରିଭିଃ॥୮୧.

ତାପରେ ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଦେଶର ଅଧିପତି ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

ଅମାତ୍ଯୈର୍ବଲିଭିର୍ଦୁଷ୍ଟୈର୍ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମଭିଃ । କୋଷୋ ବଲଞ୍ଚାପହୃତଂ ତତ୍ରାପି ସ୍ଵପୁରେ ତତଃ॥୮୧.

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରରେ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ଲାଭ ଉଠାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଧନଭଣ୍ଡାର ଓ ସେନାକୁ ଦଳିଆଇ ନେଇଲେ।

ତତୋ ମୃଗଯାଵ୍ଯାଜେନ ହୃତସ୍ଵାମ୍ଯଃ ସ ଭୁପତିଃ । ଏକାକୀ ହଯମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଗହନଂ ଵନମ୍॥୮୧.

ତାପରେ ଶିକାର କରିବା ଉପଲକ୍ଷେ ଏହି ରାଜା, ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏକା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।

ସ ତତ୍ରାଶ୍ରମମଦ୍ରାକ୍ଷୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯସ୍ଯ ମେଧସଃ । ପ୍ରଶାନ୍ତଶ୍ଵାପଦାକୀର୍ଣଂ ମୁନିଶ୍ଷ୍ଯୋପଶୋଭିତମ୍॥୮୧.

ସେଠାରେ ସେ ମେଧସ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ନଥିଲା, ଏବଂ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।

ତସ୍ଥୌ କଞ୍ଚିତ୍ ସ କାଲଞ୍ଚ ମୁନିନା ତେନ ସତ୍କୃତଃ । ଇତଶ୍ଚୈତଶ୍ଚ ଵିଚରଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିଵରାଶ୍ରମେ॥୮୧.

ସେଠାରେ ସେ କିଛି ଦିନ ରହିଲେ, ଏହି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାଉଠି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ସୋଽଚିନ୍ତଯତ୍ ତଦା ତତ୍ର ମମତ୍ଵାକୃଷ୍ଟଚେତନଃ । ମତ୍ପୂର୍ଵୈଃ ପାଲିତଂ ପୂର୍ଵଂ ମଯା ହୀନଂ ପୁରଂ ହି ତତ୍ । ମଦ୍ଭୃତ୍ଯୈସ୍ତୈରସଦ୍ଵୃତ୍ତୈର୍ଧର୍ମତଃ ପାଲ୍ଯତେ ନ ଵା॥୮୧.

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ସେ ସହର ଏବେ ହାରାଇଗଲା; ମୋର ସେବକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଖରାପ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମରେ ରଖିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ କି ଜଣେଇପାରୁନି।'

ନ ଜାନେ ସ ପ୍ରଧାନୋ ମେ ଶୂରହସ୍ତୀ ସଦାମଦଃ । ମମ ଵୈରିଵଶଂ ଯାତଃ କାନ୍ ଭୋଗାନୁପଲପ୍ସ୍ଯତେ॥୮୧.

'ମୋର ପ୍ରଧାନ, ଶୂର ଓ ସଦା ଗର୍ବିତ ହସ୍ତୀ ସେନାପତି, ଏବେ ମୋର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜଣେଇପାରୁନି।'

ଯେ ମମାନୁଗତା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦଧନଭୋଜନୈଃ । ଅନୁଵୃତ୍ତିଂ ଧ୍ରୁଵଂ ତେଽଦ୍ଯ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯମହୀଭୃତାମ୍॥୮୧.

'ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ମୋ ସହ ଥିଲେ, ମୋର କୃପା, ଧନ ଓ ଭୋଜନ ପାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏବେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।'

ଅସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ଯଯଶୀଲୈସ୍ତୈଃ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସତତଂ ଵ୍ଯଯମ୍ । ସଂଚିତଃ ସୋଽତିଦୁଃ ଖେନ କ୍ଷଯଂ କୋଶୋ ଗମିଷ୍ଯତି॥୮୧.

'ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଅସଠିକ ଭାବରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବାରୁ, ଯେ ଧନଭଣ୍ଡାର ବହୁ କଷ୍ଟରେ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଇଯିବ।'

ଏତଚ୍ଚାନ୍ଯଚ୍ଚ ସତତଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ । ତତ୍ର ଵିପ୍ରାଶ୍ରମାଭ୍ଯାସେ ଵୈଶ୍ଯମେକଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ॥୮୧.

ଏଭଳି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ନେଇ ସେ ରାଜା ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ସେଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସେ ଜଣେ ବଣିକୁ ଦେଖିଲେ।

ସ ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୋଃ ହେତୁଶ୍ଚାଗମନେଽତ୍ର କଃ । ସଶୋକ ଇଵ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦୁର୍ମନା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ॥୮୧.

ସେ ବଣିକୁ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କିଏ, ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ, ଏବଂ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛ?'

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ ପ୍ରଣଯୋଦିତମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ତଂ ଵୈଶ୍ଯଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋ ନୃପମ୍॥୮୧.

ରାଜାଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଓ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବଣିକ ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ସମାଧିର୍ନାମ ଵୈଶ୍ଯୋଽହମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଧନିନାଂ କୁଲେ । ପୁତ୍ରଦାରୈର୍ନିରସ୍ତଶ୍ଚ ଧନଲୋଭାଦସାଧୁଭିଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ—'ମୋର ନାମ ସମାଧି, ମୁଁ ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; କିନ୍ତୁ ମୋର ପୁଅ, ଜଣେଇ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଧନଲୋଭରେ ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଛନ୍ତି।'

ଵିହୀନଶ୍ଚ ଧନୈର୍ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈରାଦାଯ ମେ ଧନମ୍ । ଵନମଭ୍ଯାଗତୋ ଦୁଃ ଖୀ ନିରସ୍ତଶ୍ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଭୈଃ॥୮୧.

'ମୁଁ ଧନ, ଜଣେଇ ଓ ପୁଅମାନେ ଠାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି—ମୋର ଧନ ନେଇ ନେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ସ୍ନେହୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି।'

ସୋଽହଂ ନ ଵେଦ୍ମି ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁଶଲାକୁଶଲାତ୍ମିକାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ସ୍ଵଜନାନାଞ୍ଚ ଦାରାଣାଞ୍ଚାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତଃ॥୮୧.

'ଏଠି ରହି, ମୁଁ ମୋର ପୁଅମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ ଅଛନ୍ତି, ମୋର ଆତ୍ମୀୟ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେମିତି ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଜଣେଇପାରୁନି।'

କିଂ ନୁ ତେଷାଂ ଗୃହେ କ୍ଷେମମକ୍ଷେମଂ କିଂ ନୁ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । କଥଂ ତେ କିଂ ନୁ ସଦ୍ଵୃତ୍ତାଃ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାଃ କିଂ ନୁ ମେ ସୁତାଃ॥୮୧.

'ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି ନାହିଁ, କି ଅବସ୍ଥା ଅଛି? ମୋର ପୁଅମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି କି ଖରାପ?'

ରାଜୋଵାଚ ଯୈର୍ନିରସ୍ତୋ ଭଵାଂଲ୍ଲୁବ୍ଧୈଃ ପୁତ୍ରଦାରାଦିଭିର୍ଧନୈଃ । ତେଷୁ କିଂ ଭଵତଃ ସ୍ନେହମନୁବଧ୍ନାତି ମାନସମ୍॥୮୧.

ରାଜା କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ଧନ, ପୁଅ, ଜୀବନୀ ସହିତ ଲୋଭରେ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କର ମନ କାହିଁକି ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏତେ ଆସକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହରେ ବାନ୍ଧି ରହେ?

ଵୈଶ୍ଯ ଉଵାଚ ଏଵମେତଦ୍ଯଥା ପ୍ରାହ ଭଵାନସ୍ମଦ୍ଗତଂ ଵଚଃ । କିଂ କରୋମି ନ ବଧ୍ନାତି ମମ ନିଷ୍ଠୁରତାଂ ମନଃ॥୮୧.

ବଣିକ କହିଲେ: ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ସଠିକ୍ ଅଟେ, ମୋ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର କଥା ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋର ମନ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ହେବାକୁ ଚାହେଁନାହିଁ।

ଯୈଃ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପିତୃସ୍ନେହଂ ଧନଲୁବ୍ଧୈର୍ନିରାକୃତଃ । ପତିସ୍ଵଜନହାର୍ଦଂ ଚ ହାର୍ଦି ତେଷ୍ଵେଵ ମେ ମନଃ॥୮୧.

ଯେଉଁମାନେ ଧନର ଲୋଭରେ ପିତାପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ମୋ ଜୀବନୀ, ନିଜ ଲୋକ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ପ୍ରତି ଏହି ଭାବରେ ବାନ୍ଧି ରହିଛି।

କିମେତନ୍ନାଭିଜାନାମି ଜାନନ୍ନପି ମହାମତେ । ଯତ୍ପ୍ରେମପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଗୁଣେଷ୍ଵପି ବନ୍ଧୁଷୁ॥୮୧.

ମୁଁ ଏହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ କାହିଁକି ମୋର ହୃଦୟ ଗୁଣହୀନ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।