ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ଇଷ୍ଟୈର୍ଦାରୈସ୍ତଥା ପୁତ୍ରୈର୍ବନ୍ଧୁଭିର୍ଵା କଦାଚନ । ଵିଯୋଗୋ ନାସ୍ଯ ଭଵିତା ଶୃଣ୍ଵତଃ ପଠତୋଽପି ଵା ॥ ୭୨.

ଯିଏ ଏହି କଥା ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ସେ କେବେ ବି ପ୍ରିୟ ଜନାନୀ, ପୁଅ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ।

ତସ୍ଯ ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ! ଵଦତୋ ମେ ନିଶାମଯ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ର ଯଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରୋ ଯେ ଚ ଦେଵାସ୍ତଥର୍ଷଯଃ ॥ ୭୨.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ବନ୍ତର ଶୁଣ; ସେଠାରେ କିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, କିଏ ଦେବତା ଏବଂ ଋଷି ଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

ମାର୍ତଣ୍ଡ ରସ୍ଯଵେର୍ଭାର୍ଯା ତନଯା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ । ସଂଜ୍ଞା ନାମ ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଂ ଭାନୁରଜୀଜନତ୍ ॥ ୭୭.

ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ରସିଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସଂଜ୍ଞା ନାମକ ମହିଳା; ସେଠିରେ ଭାନୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ମନୁଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତଯଶସମନେକଜ୍ଞାନପାରଗମ୍ । ଵିଵସ୍ଵତଃ ସୁତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ତୁ ସଃ ॥ ୭୭.

ଅନେକ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନୁ, ବିବସ୍ବତଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ; ଏହିକାରଣରୁ ସେ 'ବୈବସ୍ବତ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ସଂଜ୍ଞା ଚ ରଵିଣା ଦୃଷ୍ଟା ନିମୀଲଯତି ଲୋଚନେ । ଯତସ୍ତତଃ ସରୋଷୋର୍ଽକଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ନିଷ୍ଠୁରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୭୭.

ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁଦେଲେ; ଏହିକାରଣରୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ।

ମଯି ଦୃଷ୍ଟେ ସଦା ଯସ୍ମାତ୍କୁରୁଷେ ନେତ୍ରସଂଯମମ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ଜନିଷ୍ଯସେ ମୂଢେ ପ୍ରଜାସଂଯମନଂ ଯମମ୍ ॥ ୭୭.

ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ଦେଖିଲେ ଚକ୍ଷୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛ; ଏହିକାରଣରୁ, ମୂର୍ଖିଣୀ, ତୁମେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଯମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତତଃ ସା ଚପଲାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ଦେଵୀ ଚକ୍ରେ ଭଯାକୁଲା । ଵିଲୋଲିତଦୃଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନରାହ ଚ ତାଂ ରଵିଃ ॥ ୭୭.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ତାପରେ, ଭୟଭୀତ ଦେବୀ ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି କହିଲେ।

ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଲୋଲିତା ଦୃଷ୍ଟିର୍ମଯି ଦୃଷ୍ଟେ ତ୍ଵଯାଧୁନା । ତସ୍ମାଦ୍ଵିଲୋଲାଂ ତନଯାଂ ନଦୀଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସଵିଷ୍ଯସି ॥ ୭୭.

ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି; ଏହିକାରଣରୁ, ତୁମେ 'ବିଲୋଳା' ନାମକ ଏକ ନଦୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତତସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତୁ ସଂଜଜ୍ଞେ ଭର୍ତୃଶାପେନ ତେନ ଵୈ । ଯମଶ୍ଚ ଯମୁନା ଚେଯଂ ପ୍ରଖ୍ଯାତା ସୁମହାନଦୀ ॥ ୭୭.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଶାପରେ, ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଯମ ଏବଂ ଏହି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଡ଼ ନଦୀ ଯମୁନା ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ସାପି ସଂଜ୍ଞା ରଵେସ୍ତେଜଃ ସେହେ ଦୁଃ ଖେନ ଭାମିନୀ । ଅସହନ୍ତୀ ଚ ସା ତେଜଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵୈ ତଦା ॥ ୭୭.

ଉଜ୍ୱଳ ଦେହ ଥିବା ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜକୁ କଷ୍ଟରେ ସହିଲେ; ସେ ଏହି ତେଜ ସହିପାରୁନଥିବାରୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

କିଙ୍କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କ୍ଵ ଗତାଯାଶ୍ଚ ନିର୍ଵୃତିଃ । ଭଵେନ୍ମମ କଥଂ ଭର୍ତା କୋପମର୍କଶ୍ଚ ନୈଷ୍ଯତି ॥ ୭୭.

ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ? କିପରି କରିଲେ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ?

ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ପ୍ରଜାପତିସୁତା ତଦା । ବହୁ ମେନେ ମହାଭାଗା ପିତୃସଂଶ୍ରଯମେଵ ସା ॥ ୭୭.

ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର କନ୍ୟା ସେ ସମୟରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଭାବି, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଭଲ ବୋଲି ମନେ କଲେ ।

ତତଃ ପିତୃଗୃହେ ଗନ୍ତୁଂ କୃତବୁଦ୍ଧିର୍ଯଶସ୍ଵିନୀ । ଛାଯାମଯୀମାତ୍ମତନୁଂ ନିର୍ମମେ ଦଯିତାଂ ରଵେଃ ॥ ୭୭.

ତାପରେ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଯଶସ୍ବିନୀ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଏକ ଛାୟା ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଥିଲା ।

ତାଞ୍ଚୋଵାଚ ତ୍ଵଯା ଵେଶ୍ମନ୍ଯତ୍ର ଭାନୋର୍ଯଥା ମଯା । ତଥା ସମ୍ଯଗପତ୍ଯେଷୁ ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ଯଥା ରଵୌ ॥ ୭୭.

ସେ ଛାୟାକୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛି, ସେପରି ତୁମେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ।'

ପୃଷ୍ଟଯାପି ନ ଵାଚ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈତଦ୍ଗମନଂ ମମ । ସୈଵାସ୍ମି ନାମ ସଂଜ୍ଞେତି ଵାଚ୍ଯମେତତ୍ସଦା ଵଚଃ ॥ ୭୭.

'ଯଦି କେହି ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ଯିବା ବିଷୟରେ କିଛି କହିବା ନାହିଁ; ସବୁବେଳେ କେବଳ ଏହି କଥା କହିବା: "ମୋର ନାମ ସଞ୍ଜ୍ଞା" ।'

ଛାଯସଂଜ୍ଞୋଵାଚ ଆକେଶଗ୍ରହଣାଦ୍ଦେଵି ! ଆଶାପାଚ୍ଚ ଵଚସ୍ତଵ । କରିଷ୍ଯେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତନ୍ତୁ ଶାପକର୍ଷଣାତ୍ ॥ ୭୭.

ଛାୟା ନାମକ ସେ କହିଲେ, 'ଦେବୀ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ଚୁଲି ଧରାଯିବା ସହିତ, ଶାପ ଲାଗିଲେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି ଓ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରିବି ।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତଦା ଦେଵୀ ଜଗାମ ଭଵନଂ ପିତୁଃ । ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ ତପସା ଧୂତକଲ୍ମଷମ୍ ॥ ୭୭.

ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ହୀନ ହୋଇଥିବା ତ୍ୱଷ୍ଟାକୁ ଦେଖିଲେ ।

ବହୁମାନାଚ୍ଚ ତେନାପି ପୂଜିତା ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ତସ୍ଥୌ ପିତୃଗୃହେ ସା ତୁ କଞ୍ଚିତ୍କାଲମନିନ୍ଦିତା ॥ ୭୭.

ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ; ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରେ କିଛିଦିନ ଅପବାଦ ହୀନ ଭାବେ ରହିଲେ ।

ତତସ୍ତାଂ ପ୍ରାହ ଚାର୍ଵଙ୍ଗୀ ପିତା ନାତିଚିରୋଷିତାମ୍ । ସ୍ତୁତ୍ଵା ଚ ତନଯାଂ ପ୍ରେମବହୁମାନପୁରଃ ସରମ୍ ॥ ୭୭.

ତାପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ସମୟ ରହି ନଥିବା ଦେଖି, ସ୍ନେହ ଓ ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ଥିବା କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କଥା କହିଲେ ।

ତ୍ଵାନ୍ତୁ ମେ ପଶ୍ଯତୋ ଵତ୍ସେ ଦିନାନି ସୁବହୂନ୍ଯପି । ମୁହୂର୍ତାର୍ଧସମାନି ସ୍ଯୁଃ କିନ୍ତୁ ଧର୍ମୋ ଵିଲୁପ୍ଯତେ ॥ ୭୭.

'ମୋ ପୁତୁଳି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ଦିନ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଅଧା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ।'

ବାନ୍ଧଵେଷୁ ଚିରଂ ଵାସୋ ନାରୀଣାଂ ନ ଯଶସ୍କରଃ । ମନୋରଥୋ ବାନ୍ଧଵାନାଂ ନାର୍ଯା ଭର୍ତୃଗୃହେ ସ୍ଥିତିଃ ॥ ୭୭.

'ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିବାରରେ ରହିଲେ ମାନ ମିଳେନାହିଁ; ପରିବାରର ଇଚ୍ଛା ହେଉଛି, ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରେ ରହନ୍ତୁ ।'

ସା ତ୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥେନ ଭର୍ତ୍ରା ସୂର୍ଯେଣ ସଙ୍ଗତା । ପିତୃଗେହେ ଚିରଂ କାଲଂ ଵସ୍ତୁଂ ନାର୍ହସି ପୁତ୍ରିକେ ॥ ୭୭.

'ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବିବାହିତ; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପୁତୁଳି ।'

ସା ତ୍ଵଂ ଭର୍ତୃଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ପୂଜିତାସି ମେ । ପୁନରାଗମନଂ କାର୍ଯଂ ଦର୍ଶନାଯ ଶୁଭେ ମମ ॥ ୭୭.

'ତେଣୁ, ତୁମେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଖୁସି, ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରିଛ । କିନ୍ତୁ, ମୋତେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପୁଣି ଏଠାକୁ ଆସିବା ଦରକାର, ଶୁଭେ ।'

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ତଦା ପିତ୍ରା ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସା ମୁନେ । ସଂପୂଜଯିତ୍ଵା ପିତରଂ ଜଗାମାଥୋତ୍ତରାନ୍ କୁରୂନ୍ ॥ ୭୭.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ସେ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଓ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ ।

ସୂର୍ଯତାପମନିଚ୍ଛନ୍ତୀ ତେଜସସ୍ତସ୍ଯ ବିଭ୍ଯତୀ । ତପଶ୍ଚଚାର ତତ୍ରାପି ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ ॥ ୭୭.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ଓ ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ଭୟ କରି, ସେଠାରେ ଏକ ଘୋଡ଼ି ରୂପ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ ।

ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ମନ୍ଵାନୋ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାମହସ୍ପତିଃ । ଜନଯାମାସ ତନଯୌ କନ୍ଯାଞ୍ଚୈକାଂ ମନୋରମାମ୍ ॥ ୭୭.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବୋଲି ଭାବି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଦୁଇଟି ପୁଅ ଓ ଏକ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ ।

ଛାଯାସଂଜ୍ଞା ତ୍ଵପତ୍ଯେଷୁ ଯଥା ସ୍ଵେଷ୍ଵତିଵତ୍ସଲା । ତଥା ନ ସଂଜ୍ଞାକନ୍ଯାଯାଂ ପୁତ୍ରଯୋଶ୍ଚାନ୍ଵଵର୍ତତ ॥ ୭୭.

ଛାୟା ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପ୍ରତି ବହୁତ ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରତି ସେପରି ନଥିଲେ ।

ଲାଲନାଦ୍ଯୁପଭୋଗେଷୁ ଵିଶେଷମନୁଵାସରମ୍ । ମନୁସ୍ତତ୍କ୍ଷାନ୍ତଵାନସ୍ଯ ଯମସ୍ତସ୍ଯା ନ ଚକ୍ଷମେ ॥ ୭୭.

ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଲାଡ଼ ଓ ଭୋଗ ଦେଉଥିଲେ; ମନୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ତାଡନାଯ ଚ ଵୈ କୋପାତ୍ପାଦସ୍ତେନ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ କ୍ଷାନ୍ତିମତା ନ ତୁ ଦେହେ ନିପାତିତଃ ॥ ୭୭.

କ୍ରୋଧରେ, ଯମ ତାଙ୍କୁ ମାଡ଼ିବାକୁ ପାଦ ଉଠାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଛାୟା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ପାଦଟି ଦେହରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ ।