ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

ତଦିଦଂ ଭାରତାଖ୍ଯାନଂ ବହ୍ଵିର୍ଥଂ ଶ୍ରୁତିଵିସ୍ତରମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଜ୍ଞାତୁକାମୋଽହଂ ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵାମୁପସ୍ଥିତଃ॥୧.

ଏହି ଭାରତ କଥା ଅର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛୁଛି, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତେଣୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।

କସ୍ମାନ୍ମାନୁଷତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽପି ଜନାର୍ଦନଃ । ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗତ୍ସୂତି-ସ୍ଥିତି-ସଂଯମକାରଣମ୍॥୧.

ଯେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଗୁଣରୁ ଅତୀତ, ସେ କାହିଁକି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ବାସୁଦେବ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ?

କସ୍ମାଚ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ତ୍ରାଣାମେକା ସା ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜା । ପଞ୍ଚାନାଂ ମହୀଷୀ କୃଷ୍ଣା ହ୍ଯତ୍ର ନଃ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍॥୧.

ଏବଂ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା କୃଷ୍ଣା, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ରାଣୀ କାହିଁକି ହେଲେ? ଏଥିରେ ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛୁ।

ଭେଷଜଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଯା ବଲଦେଵୋ ମହାବଲଃ । ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଙ୍ଗେନ କସ୍ମାଚ୍ଚକ୍ରେ ହଲାଯୁଧଃ॥୧.

ବଳବାନ ବଳରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କାହିଁକି କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ହଳ ହାତିଆର ଭାବେ ନେଇଯାଇଥିଲେ?

କଥଞ୍ଚ ଦ୍ରୌପଦେଯାସ୍ତେଽକୃତଦାରା ମହାରଥାଃ । ପାଣ୍ଡୁନାଥା ମହାତ୍ମାନୋ ଵଧମାପୁରନାଥଵତ୍॥୧.

କିପରି ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିବାହ କରିନଥିଲେ, ଓ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଅନାଥ ପରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ?

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରଶୋ ମମାଖ୍ଯାତୁମିହାର୍ହସି । ଭଵନ୍ତୋ ମୂଢବୁଦ୍ଧୀନାମଵବୋଧକରାଃ ସଦା॥୧.

ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଏଠି ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ସଦା ମୂଢ଼ମନ୍ଥିର ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିବା ଲୋକ।

ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ମାହମୁନିଃ । ଦଶାଷ୍ଟଦୋଷରହିତୋ ଵକ୍ତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ॥୧.

ଏପରି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ କ୍ରିଯାକାଲୋଽଯମସ୍ମାକଂ ସମପ୍ରାପ୍ତୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିସ୍ତରେ ଚାପି ଵକ୍ତଵ୍ଯେ ନୈଷ କାଲଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ॥୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମୟ ଆମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅନୁକୂଳ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୀର୍ଘ କଥା କହିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ନୁହେଁ।

ଯେ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଦ୍ଯ ତାନହଂ ଜୈମିନେ ତଵ । ତଥା ଚ ନଷ୍ଟସନ୍ଦେହଂ ତ୍ଵାଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପକ୍ଷିଣଃ॥୧.

ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଜନ ଜୟମିନି; ଏହିପରି ଭାବେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀମାନେ ତୁମ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦେବେ।

ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଶ୍ଚ ଵିବୋଧଶ୍ଚ ସୁପୁତ୍ତ୍ରଃ ସୁମୁଖସ୍ତଥା । ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରାଃ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଚିନ୍ତକାଃ॥୧.

ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ, ବିବୋଧ, ସୁପୁତ୍ର ଓ ସୁମୁଖ — ଏହେଁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଜଣେ।

ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନେ ଯେଷାମଵ୍ଯାହତା ମତିଃ । ଵିନ୍ଧ୍ଯକନ୍ଦରମଧ୍ଯସ୍ଥାସ୍ତାନୁପାସ୍ଯ ଚ ପୃଚ୍ଛ ଚ॥୧.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରେ ମନ ଅବିରୋଧିତ, ସେମାନେ ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ବସୁଛନ୍ତି — ସେମାନଙ୍କୁ ଗିଁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କର।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ତେନ ମାର୍କଣ୍ଡେଯେନ ଧୀମତା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚର୍ଷିଶାର୍ଦୂଲୋ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ॥୧.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମ ଜୟମିନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଜୈମିନିରୁଵାଚ ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଖଗଵାଗିଵ ମାନୁଷୀ । ଯତ୍ ପକ୍ଷିଣସ୍ତେ ଵିଜ୍ଞାନମାପୁରତ୍ଯନ୍ତଦୁର୍ଲଭମ୍॥୧.

ଜୟମିନି କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କଥା ମାନବମାନେ କହିଥିବା ପରି ଶୁଣାଯାଏ, ଏବଂ ତୁମ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।

ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯାଂ ଯଦି ଭଵସ୍ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନଂ କୁତୋଽଭଵତ୍ । କଥଞ୍ଚ ଦ୍ରୋଣତନଯାଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯନ୍ତେ ତେ ପତତ୍ରିଣଃ॥୧.

ଯଦି ସେମାନେ ପଶୁଜନ୍ମରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ କିପରି ହେଲା? ଏବଂ କିପରି ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ କୁହାଯାଉଛନ୍ତି?

କଶ୍ଚ ଦ୍ରୋଣଃ ପ୍ରଵିଖ୍ଯାତୋ ଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଜାତଂ ଗୁଣଵତାଂ ତେଷାଂ ଧର୍ମଜ୍ଞାନଂ ମହାତ୍ମନାମ୍॥୧.

କିଏ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଡ୍ରୋଣ, ଯାହାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଗୁଣବାନ, ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ନନ୍ଦନେ ପୁରା । ଶକ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯସରସାଂ ଚୈଵ ନାରଦସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗମେ॥୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଶକ୍ର ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳରେ, ତାହା ତୁମେ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।

ନାରଦୋ ନନ୍ଦନେଽପଶ୍ଯତ୍ ପୁଂଶ୍ଚଲୀଗଣମଧ୍ଯଗମ୍ । ଶକ୍ରଂ ସୁରାଧିରାଜାନଂ ତନ୍ମୁଖାସକ୍ତଲୋଚନମ୍॥୧.

ନାରଦ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ — ଶକ୍ର, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ବେଶ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ଲାଗିଥିଲା।

ସ ତେନର୍ଷିଵରିଷ୍ଠେନ ଦୃଷ୍ଟମାତ୍ରଃ ଶଚୀପତିଃ । ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ସ୍ଵକଂ ଚାସ୍ମୈ ଦଦାଵାସନମାଦରାତ୍॥୧.

ସେ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସାଥି ସାଥି, ଶଚୀପତି ଶକ୍ର ଉଠି ଦାଡ଼ିଲେ ଓ ଆଦର ସହିତ ନିଜ ଆସନ ଦେଲେ।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲଵୃତ୍ରଘ୍ନମୁତ୍ଥିତଂ ତ୍ରିଦଶାଙ୍ଗନାଃ । ପ୍ରଣେମୁସ୍ତାଶ୍ଚ ଦେଵର୍ଷି ଵିନଯାଵନତାଃ ସ୍ଥିତାଃ॥୧.

ଶକ୍ର, ବଳ ଓ ବୃତ୍ର ନାଶକ, ଉଠିଥିବାକୁ ଦେଖି, ତିନିଦିଗର ଦେବୀମାନେ ଓ ଦେବର୍ଷିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଦାଡ଼ି ରହିଲେ।

ତାଭିରଭ୍ଯର୍ଚିତଃ ସୋଽଥ ଉପଵିଷ୍ଟେ ଶତକ୍ରତୌ । ଯଥାର୍ହଂ କୃତସମ୍ଭାଷଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରେ ମନୋରମାଃ॥୧.

ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶକ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ବସି, ନାରଦ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କଲେ ଓ ମନୋହର କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ।

ଶକ୍ର ଉଵାଚ ତତଃ କଥାନ୍ତରେ ଶକ୍ରସ୍ତମୁଵାଚ ମହାମୁନିମ୍ । ଦେହ୍ଯାଜ୍ଞାଂ ନୃତ୍ଯତାମାସାଂ ତଵ ଯାଭିମତେତି ଵୈ॥୧.

ଶକ୍ର କହିଲେ — ଏଭଳି କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଶକ୍ର ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଏଠାରେ ଯେଉଁ ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା ତୁମର ଭଲ ଲାଗେ, ତାଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ।'

ରମ୍ଭା ଵା କର୍କଶା ଵାଥ ଉର୍ଵଶ୍ଯଥ ତିଲୋତ୍ତମା । ଘୃତାଚୀ ମେନକା ଵାପି ଯତ୍ର ଵା ଭଵତୋ ରୁଚିଃ॥୧.

ରମ୍ଭା, କର୍କଶା, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ଘୃତାଚୀ କିମ୍ବା ମେନକା — ଯାହା ଉପରେ ତୁମର ରୁଚି, ସେଉଁଠି ଆଦେଶ ଦିଅ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵଚୋ ଶକ୍ରସ୍ଯ ନାରଦଃ । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାପ୍ସରସଃ ପ୍ରାହ ଵିନଯାଵନତାଃ ସ୍ଥିତାଃ॥୧.

ଶକ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଭାବିବା ପରେ, ନମ୍ରତାରେ ଦାଡ଼ିଥିବା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଯୁଷ୍ମାକମିହ ସର୍ଵାସାଂ ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣାଧିକମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ଯା ତୁ ସା ନୃତ୍ଯତୁ ମମାଗ୍ରତଃ॥୧.

ଏଠାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ରୂପ, ଉଦାରତା ଓ ଗୁଣରେ ଅଧିକ ଭାବେ ଭାବେ, ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁ।

ଗୁଣରୂପଵିହୀନାଯାଃ ସିଦ୍ଧିର୍ନାଟ୍ଯସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଵୈ । ଚାର୍ଵଧିଷ୍ଠାନଵନ୍ନୃତ୍ଯଂ ନୃତ୍ଯମନ୍ଯଦ୍ଵିଡମ୍ବନମ୍॥୧.

ଯାହାଠାରେ ଗୁଣ ଓ ରୂପ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ନୃତ୍ୟରେ ସଫଳତା ମିଳେନାହିଁ; ଯେପରି ଭଲ ଆଧାର ଛାଡ଼ି ନୃତ୍ୟ କଲେ, ସେ ନୃତ୍ୟ ମାନେ ଅନ୍ୟର ଅନୁକରଣ ମାତ୍ର।

ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ଚ ଏକୈକାସ୍ତା ନତାସ୍ତତଃ । ଅହଂ ଗୁଣାଧିକା ନ ତ୍ଵଂ ନ ତ୍ଵଂ ଚାନ୍ଯାବ୍ରଵୀଦିଦମ୍॥୧.

ସେଇ ସମୟରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁଣବତୀ, ତୁମେ ନୁହଁ; ଆଉ କେହି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ,' ଏଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜେ ନିଜେ କହିଲେ।

ମାର୍କଣ୍ଡେଯ ଉଵାଚ ତାସାଂ ସଂଭ୍ରମମାଲୋକ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ପାକଶାସନଃ । ପୃଚ୍ଛ୍ଯତାଂ ମୁନିରିତ୍ଯାହ ଵକ୍ତା ଯାଂ ଵୋ ଗୁଣାଧିକାମ୍॥୧.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି, ଭଗବାନ ବଜ୍ରଧାରୀ କହିଲେ, 'ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାର; ସେ କହିଦେବେ କିଏ ଅଧିକ ଗୁଣବତୀ।'

ଶକ୍ରଚ୍ଛନ୍ଦାନୁଯାତାଭିଃ ପୃଷ୍ଟସ୍ତାଭିଃ ସନାରଦଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଯତ୍ ତଦା ଵାକ୍ଯଂ ଜୈମିନେ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ॥୧.

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ସେମାନେ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ତେବେ ନାରଦ କହିଥିବା ଯାହା, ହେ ଜୟମିନି, ସେଥିରେ ମନ ଦେ।

ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଂ ଯା ଵଃ କ୍ଷୋଭଯତେ ବଲାତ୍ । ଦୁର୍ଵାସସଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତାଂ ଵୋ ମନ୍ଯେ ଗୁଣାଧିକାମ୍॥୧.

ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ତପସ୍ୟାରତ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ବିଚଳିତ କରିପାରିବ, ମୁଁ ସେଠିକୁ ଅଧିକ ଗୁଣବତୀ ଭାବେ ମନେ କରେ।