ମାର୍କଣ୍ଡେଯପୁରାଣମ୍

पायात् स वः सकलकल्मषभेददक्षः क्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः । श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुः प्रनृत्यमिव यस्य करोति सङ्गात्॥मंगल

ଯେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ ନାଗର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରେ ତରଙ୍ଗ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଭଗବାନ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

नारायणं समस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥मंगल

ନାରାୟଣ, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ନର, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପରେ 'ଜୟ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

त्रिदशानां यथा विष्णुर्द्विपदां ब्राह्मणो यथा । भूषणानाञ्च सर्वेषां यथा चूडामणिर्वरः॥१.

ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ସମସ୍ତ ଗହନା ମଧ୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡାମଣି ସର୍ବୋତ୍ତମ,

यथायुधानां कुलिशमिन्द्रियाणां यथा मनः । तथेह सर्वशास्त्रणां महाभारतमुत्तमम्॥१.

ଯେପରି ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଜ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମହାଭାରତ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

अत्रार्थश्चैव धर्मश्च कामो मोक्षश्च वर्ण्यते । परस्परानुबन्धाश्च सानुबन्धाश्च ते पृथक्॥१.

ଏଠାରେ ଅର୍ଥ, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଏହି ଚାରିଟି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଓ ଅଲଗା ଅଲଗା ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି।

धर्मशास्त्रमिदं श्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदं परम् । कामशास्त्रमिदं चाग्र्यं मोक्षशास्त्रं तथोत्तमम्॥१.

ଏହା ଧର୍ମ ଉପରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥ ଉପରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାମ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଗ୍ରନ୍ଥ।

चतुराश्रमधर्माणामाचारस्थितिसाधनम् । प्रोक्तमेतन्महाभाग वेदव्यासेन धीमता॥१.

ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମ, ଆଚରଣ ଓ ସ୍ଥିରତାର ଉପାୟ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟାସ ଏଠି ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।

तथा तात कृतं ह्येतद् व्यासेनोदारकर्मणा । यथा व्याप्तं महाशास्त्रं विरोधैर्नाभिभूयते॥१.

ଏହି ମହାଶାସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ କୌଣସି ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ ହେଉନାହିଁ ବୋଲି, ଉଦାର କର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟାସ ଏହା ସଫଳ କରିଛନ୍ତି, ହେ ପୁତ୍ର।

व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता॥१.

ବ୍ୟାସଙ୍କର କଥାର ଜଳପ୍ରବାହ, ଯାହା କୁତର୍କର ଗଛକୁ ଉପାଡ଼ିଦେଇ, ବେଦ ପର୍ବତରୁ ବହିଆସିଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ କିଚିଡ଼ା ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।

कलशब्दमहाहंसं माख्यानपराम्बुजम् । कथाविस्तीर्णसलिलं कार्ष्ण वेदमहाह्रदम्॥१.

ଏହା କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କର ବେଦମୟ ବଡ଼ ହ୍ରଦ, ଯାହାରେ କଳଶର ଶବ୍ଦ ମହାହଂସ, ଗଳ୍ପର କମଳ ମୁଖ୍ୟ, ଓ କଥାର ବିସ୍ତୃତ ଜଳ ରହିଛି।

तदिदं भारताख्यानं बह्विर्थं श्रुतिविस्तरम् । तत्त्वतो ज्ञातुकामोऽहं भगवंस्त्वामुपस्थितः॥१.

ଏହି ଭାରତ କଥା ଅର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛୁଛି, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତେଣୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवो जगत्सूति-स्थिति-संयमकारणम्॥१.

ଯେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଗୁଣରୁ ଅତୀତ, ସେ କାହିଁକି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ବାସୁଦେବ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ?

कस्माच्च पाण्डुपुत्त्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महीषी कृष्णा ह्यत्र नः संशयो महान्॥१.

ଏବଂ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା କୃଷ୍ଣା, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ରାଣୀ କାହିଁକି ହେଲେ? ଏଥିରେ ଆମେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛୁ।

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः॥१.

ବଳବାନ ବଳରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କାହିଁକି କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ହଳ ହାତିଆର ଭାବେ ନେଇଯାଇଥିଲେ?

कथञ्च द्रौपदेयास्तेऽकृतदारा महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत्॥१.

କିପରି ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବିବାହ କରିନଥିଲେ, ଓ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଅନାଥ ପରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ?

एतत्सर्वं विस्तरशो ममाख्यातुमिहार्हसि । भवन्तो मूढबुद्धीनामवबोधकराः सदा॥१.

ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମେ ଏଠି ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ସଦା ମୂଢ଼ମନ୍ଥିର ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିବା ଲୋକ।

इति तस्य वचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो माहमुनिः । दशाष्टदोषरहितो वक्तुं समुपचक्रमे॥१.

ଏପରି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଦଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

मार्कण्डेय उवाच क्रियाकालोऽयमस्माकं समप्राप्तो मुनिसत्तम । विस्तरे चापि वक्तव्ये नैष कालः प्रशस्यते॥१.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମୟ ଆମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅନୁକୂଳ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଦୀର୍ଘ କଥା କହିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ନୁହେଁ।

ये तु वक्ष्यन्ति वक्ष्येऽद्य तानहं जैमिने तव । तथा च नष्टसन्देहं त्वां करिष्यन्ति पक्षिणः॥१.

ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୁନିଜନ ଜୟମିନି; ଏହିପରି ଭାବେ, ସେଇ ପକ୍ଷୀମାନେ ତୁମ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଦେବେ।

पिङ्गाक्षश्च विबोधश्च सुपुत्त्रः सुमुखस्तथा । द्रोणपुत्राः खगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञाः शास्त्रचिन्तकाः॥१.

ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ, ବିବୋଧ, ସୁପୁତ୍ର ଓ ସୁମୁଖ — ଏହେଁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଜଣେ।

वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहता मतिः । विन्ध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुपास्य च पृच्छ च॥१.

ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାରେ ମନ ଅବିରୋଧିତ, ସେମାନେ ଵିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ବସୁଛନ୍ତି — ସେମାନଙ୍କୁ ଗିଁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କର।

एवमुक्तस्तदा तेन मार्कण्डेयेन धीमता । प्रत्युवाचर्षिशार्दूलो विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥१.

ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମ ଜୟମିନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

जैमिनिरुवाच अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् खगवागिव मानुषी । यत् पक्षिणस्ते विज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम्॥१.

ଜୟମିନି କହିଲେ — ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କଥା ମାନବମାନେ କହିଥିବା ପରି ଶୁଣାଯାଏ, ଏବଂ ତୁମ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।

तिर्यग्योन्यां यदि भवस्तेषां ज्ञानं कुतोऽभवत् । कथञ्च द्रोणतनयाः प्रोच्यन्ते ते पतत्रिणः॥१.

ଯଦି ସେମାନେ ପଶୁଜନ୍ମରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଏମିତି ଜ୍ଞାନ କିପରି ହେଲା? ଏବଂ କିପରି ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପକ୍ଷୀ ଭାବେ କୁହାଯାଉଛନ୍ତି?

कश्च द्रोणः प्रविख्यातो यस्य पुत्रचतुष्टयम् । जातं गुणवतां तेषां धर्मज्ञानं महात्मनाम्॥१.

କିଏ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଡ୍ରୋଣ, ଯାହାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଗୁଣବାନ, ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାତ୍ମା ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ?

मार्कण्डेय उवाच शृणुष्वावहितो भूत्वा यद्वृत्तं नन्दने पुरा । शक्रस्याप्यसरसां चैव नारदस्य च सङ्गमे॥१.

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ — ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଶକ୍ର ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳରେ, ତାହା ତୁମେ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।

नारदो नन्दनेऽपश्यत् पुंश्चलीगणमध्यगम् । शक्रं सुराधिराजानं तन्मुखासक्तलोचनम्॥१.

ନାରଦ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ — ଶକ୍ର, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ରାଜା, ବେଶ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ ଲାଗିଥିଲା।

स तेनर्षिवरिष्ठेन दृष्टमात्रः शचीपतिः । समुत्तस्थौ स्वकं चास्मै ददावासनमादरात्॥१.

ସେ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସାଥି ସାଥି, ଶଚୀପତି ଶକ୍ର ଉଠି ଦାଡ଼ିଲେ ଓ ଆଦର ସହିତ ନିଜ ଆସନ ଦେଲେ।

तं दृष्ट्वा बलवृत्रघ्नमुत्थितं त्रिदशाङ्गनाः । प्रणेमुस्ताश्च देवर्षि विनयावनताः स्थिताः॥१.

ଶକ୍ର, ବଳ ଓ ବୃତ୍ର ନାଶକ, ଉଠିଥିବାକୁ ଦେଖି, ତିନିଦିଗର ଦେବୀମାନେ ଓ ଦେବର୍ଷିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଦାଡ଼ି ରହିଲେ।