ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମୟଗଣନା ବିଷୟରେ ମୁଁ କୁହେଉଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦଶ ନିମେଷ ମିଶି ହେଉଛି ଗୋଟିଏ କାଷ୍ଠା, ପଞ୍ଚ କାଷ୍ଠା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ କଳା। ଏମିତି ତିରିଶି କଳା ମିଶି ହେଉଛି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ହୁଏ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି। ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିର ମାନ ହେଉଛି ଏହି ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏମିତି ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ହେଉଛି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ, ଯାହାକୁ ମାସ କୁହାଯାଏ। ଛଅ ମାସ ମିଶି ହୁଏ ଏକ ବର୍ଷ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତରାୟନ ଦିନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏବେ ଜାଣ, ଚତୁର୍ୟୁଗ—ଯାହାକି କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ କଳି ଭାବରେ ପରିଚିତ—ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦେବବର୍ଷର ହୁଏ। ଏହାର ବିଭାଗ ମୁଁ ତୁମକୁ କୁହେଉଛି। କୃତଯୁଗର ଅବଧି ହେଉଛି ଚାରି ହଜାର ଦେବବର୍ଷ; ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦୁହିଏ ଚାରିଶେ ବର୍ଷର। ତ୍ରେତାଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦୁହିଏ ତିନିଶେ ବର୍ଷ; ଦ୍ୱାପରଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦୁହିଏ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ; ଏବଂ କଳିଯୁଗ ହେଉଛି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଏକଶେ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏମିତି କରି ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦେବବର୍ଷକୁ ହଜାର ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ଏହି ଏକ ଦିନରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନୁ ଥାଆନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର କାଳ ଏହି ହଜାର ଯୁଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଦେବତା, ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚାରିଯୁଗର ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ଏକାତ୍ତର ଓ ଏକ ଅଂଶ ଅଧିକ; ଏହାର ମାନବବର୍ଷ ଅନୁସାରେ ଅବଧି ମୁଁ କୁହେଉଛି—ତିରିଶି କୋଟି ବର୍ଷ ଓ ଏଠାରେ ଛଅଷଠି ନିୟୁତ ଅଧିକ। ଏହା ସହ ଅଧିକ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହନ୍ତି। ଦେବବର୍ଷରେ ଏହା ଏଠି: ଅଷ୍ଟ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଓ ଏହା ସହ ବାଉନି ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଯୋଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବଧିକୁ ଚୌଦ୍ଦ ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ; ଏହାର ଶେଷରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଏହି ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର; ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମହର୍ଲୋକ ଅବିକଳ ରହେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି; ଏବଂ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗରରେ ଆବୃତ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ରାତିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହି ରାତି ତାଙ୍କ ଦିନ ପରି ସମାନ; ଏହାର ଶେଷରେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏମିତି ଏକ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଶତ ବର୍ଷ ମିଶି ହୁଏ। ଏହି ଶତ ବର୍ଷକୁ ପରମ ଆୟୁ କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଏକ ପରାର୍ଧ ଶେଷ ହୋଇଛି, ଏହାର ଶେଷରେ ପଦ୍ମ ନାମକ ମହାକଳ୍ପ ଘଟିଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ ଆରମ୍ଭରେ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି, ପ୍ରଥମ କଳ୍ପକୁ ବରାହ କଳ୍ପ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଏପରି, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ, ରାତି ଶେଷେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାଗନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ଏଠିକି ଏକ ଗଢ଼ ଓ ଖାଲି ଅଂଶବିହୀନ ବସତିକୁ ଖର୍ବଟ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସତି ହେଉଛି ଶାଖାନଗର, ଅମାତ୍ୟ ଅଂଶ, ଓ ଭୃତ୍ୟ ଶାସିତ ଅଂଶ। ଏହିପରି ଯେଉଁଠି ଶୂଦ୍ରମାନେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଶ୍ରମ ଓ କୃଷି କାମରେ ନିର୍ଭର କରି, ଖେତ ଓ ଉପଯୋଗୀ ଜମି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏହାକୁ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବସବାସ କରିଥାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସତି ଛାଡ଼ି, ଏହାକୁ ନରବାସ କୁହାଯାଏ। ଗ୍ରାମରେ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜମିରେ ଚରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନୁଶାସନହୀନ ଲୋକ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରାମୀ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଗୋପାଳକ ଗାଁ, ଯେଉଁଠି ବଜାର ନାହିଁ, ସମଗ୍ରୀ ଗାଡ଼ିରେ ରଖାଯାଏ, ଗୋମାନ୍ୟ ବଢ଼େ, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ସେଠି ବସନ୍ତି, ଏହାକୁ ଘୋଷ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ନିଜ ନିବାସ ପାଇଁ ସହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କରି, ଦଳ ଦଳ ଲୋକ ପାଇଁ ଘର ବନାଇଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗଛ ତଳେ ଘର ବନାଯାଉଥିଲା, ସେହି ଭାବରେ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଘର ବନାଗଲା। ଗଛର ଶାଖା ଯେପରି ଦିଗଦିଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ, କେହି ନମାଏ, କେହି ଉପରକୁ ଉଠେ—ଏହିପରି ଘରର ଶାଖା ମଧ୍ୟ ଏପରି ତିଆରି ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଚାହିଦା ଗଛର ଶାଖା ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଘରର ବିମ୍ସ ହେଲା; ସେମାନେ ବାଁଶ ଓ ଶାଖା ଭାବରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହି ବସିବା ଦଳ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଲୋକେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ, କାରଣ ଚାହିଦା ଗଛ ଓ ତାହାର ମଧୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଭୂଖାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଲୋକେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ବର୍ଷା ବହୁତ ହେଲା; ଏହି ବର୍ଷାରୁ ନମ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଣି ଆସିଲା। ବର୍ଷା ସହ ନାଳା, ଛୋଟ ନଦୀ ଓ ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ପାଣି ଭୂମିକୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲା, ଏବେ ବଢ଼ିଗଲା। ଏହିପରି ପୃଥିବୀ ଓ ପାଣିର ସଂଯୋଗରୁ ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଦୁଇପ୍ରକାର ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—କୃଷି କିମ୍ବା ବିନା କୃଷି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା। ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ ଓ ଜାଡ଼ି ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ନେଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପତ୍ତି ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ହେଲା। ସେହି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜୀବିକା କଲେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅଭିଲାଷ ଓ ଲୋଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ସେମାନେ ନଦୀ, ଖେତ, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଜାଡ଼ି ଓ ଔଷଧି ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅପନାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।