ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ, ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅନନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ୍ୟ ନେଇ ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଅଧିକ୍ୟ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଧର୍ମର ମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପୁନି, ତମୋଗୁଣ ଅଧିକ୍ୟ ହେଲେ ସେ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂହାର କରି, ତିନିଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାତୀତ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ କୃଷକ ଜମିରେ କ୍ଷେତ୍ରସେବକ, ରକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଶସ୍ୟ କାଟୁଥିବା ବେଳେ ନିଜ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସଂହାର କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ତିନି ରୂପ। ରଜୋଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମା, ତମୋଗୁଣ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନି ଦେବତା ଓ ତିନି ଗୁଣ। ଏମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ଅଲଗା ହେବାର ଅବସର ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଚାରିମୁହଁ ବିଶିଷ୍ଟ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ରଜୋଗୁଣ ନେଇ ବ୍ୟସ୍ତ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶତବର୍ଷ; ଏହାର ଗଣନା ଏପରି: ଦଶ ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ପାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି। ମାନବ ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏମିତି ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମାସ କୁହାଯାଏ। ଛଅ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ଦିନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ରାତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଚତୁର୍ଯୁଗ କ୍ରମେ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏହାର ମୋଟ ଦେବବର୍ଷ ୧୨,୦୦୦। କୃତ ଯୁଗ ୪,୦୦୦ ବର୍ଷ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ୪୦୦ ବର୍ଷ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ୩,୦୦୦ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ୩୦୦ ବର୍ଷ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ୨,୦୦୦ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ୨୦୦ ବର୍ଷ। କଳି ଯୁଗ ୧,୦୦୦ ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ୧୦୦ ବର୍ଷ। ଏହିଭଳି ଚାରି ଯୁଗର ମୋଟ ସମୟ ୧୨,୦୦୦ ବର୍ଷ, ଏହାକୁ ହଜାର ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ। ଏହି ଦିନରେ ଚୌଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଶାସନକାଳ ଏହି ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଦେବତା, ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ ମନୁ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୂର୍ବବତ୍ ସଂହାର ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ୭୧ ଚତୁର୍ଯୁଗ ଅଧିକ ଅଂଶ ଥାଏ; ଏହାର ମାନବ ବର୍ଷ ଗଣନା: ୩୦ କୋଟି ବର୍ଷ, ତାହା ସହିତ ୬୬ ନିୟୁତ ଓ ୨୦,୦୦୦ ବର୍ଷ ଅଧିକ। ଏହି ସମୟକୁ ଦେବବର୍ଷରେ ଗଣନା କଲେ, ୮,୦୦୦ ଦେବବର୍ଷ ସହିତ ୫୨,୦୦୦ ଦେବବର୍ଷ ଯୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ସମୟକୁ ଚୌଦ ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ଏହାର ଶେଷରେ 'ନୈମିତ୍ତିକ' ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ—ସମସ୍ତ ନଶ୍ୱର, ଏବେଳେ ମହର୍ଲୋକ ଅବିକଳ। ମହର୍ଲୋକ ନିବାସୀମାନେ ତାପ କାରଣରୁ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି; ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ବ୍ରହ୍ମା ରାତିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହି ରାତି ତାଙ୍କ ଦିନ ସମାନ; ଏହାର ଶେଷରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଭଳି ଏକ ବର୍ଷ ଓ ଶତ ବର୍ଷ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶତ ବର୍ଷକୁ ପରମ ଆୟୁଷ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଏପରି, ଏକ ପରାର୍ଧ ବିତିଯାଇଛି; ତାହାର ଶେଷରେ ପଦ୍ମ ନାମକ ମହାକଳ୍ପ ହେଇଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧରେ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି, ପ୍ରଥମ କଳ୍ପକୁ ବରାହ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଏପରି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅପ୍ରକାଶିତ; ରାତି ଶେଷରେ ଉଠିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଯେଉଁ ବସତିର ଦେୱାଳି ଓ ଖାଲି ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ 'ଖର୍ବଟ' କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଧରଣରେ ଶାଖା-ନଗର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଞ୍ଚଳ, ଉପରାଜ୍ୟ ଅଛି। ଶୂଦ୍ରମାନେ ବସିଥିବା, ନିଜ ପରିଶ୍ରମ ଓ କୃଷିରେ ନିର୍ଭର୍ଶୀଳ ଗ୍ରାମ ମାନେ ମାନ୍ୟ, ଏମିତି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟତୀତ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ବସିଥିବେ, ସେଉଁଠିକୁ ନର-ନିବାସ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜମିରେ ଅନିୟମିତ ଚରିଥାଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନୁଶାସନ ହୀନ, ସେଉଁଠିକୁ ଗ୍ରାମରେ 'ଦ୍ରମି' କୁହାଯାଏ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ଗୋପାଳକମାନଙ୍କ ବସତି, ଯେଉଁଠି ବଜାର ନାହିଁ, ଗାଡ଼ିରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗୋଧନ ନେଇ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ 'ଘୋଷ' କୁହାଯାଏ। ଏପରି, ନିଜ ନିବାସ ପାଇଁ ସେମାନେ ନଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ତିଆରି କଲେ, ଦୁଇ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗଛ ପାଖରେ ଘର କରାଯାଏ, ସେହିପରି ସେମାନେ ସେଇପରି ଘର ତିଆରି କଲେ, ସବୁକିଛି ମନେ ପକାଇ।