ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକୃତିକ ଲୟ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିଣାମଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ନିଜ ନିଜ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଠି ରହନ୍ତି। ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇଟି ସମତୁଳନରେ ବସିଥାଏ, କେବଳ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମି ହୋଇନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଠି ଉପସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଅଛି, କିମ୍ବା ଦୁଧରେ ଘିଅ ଅଛି, ସେପରି ରଜସ ମଧ୍ୟ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକାଠି ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନକାଳ—ଦୁଇ ପରାର୍ଧ—ଦେବତାଙ୍କର ଦିନ; ଏହି ସମାନ ଅବଧି ତାଙ୍କର ରାତି ହୋଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ରାତି ପରେ ଉଷା ଆସିଲାପରେ, ଅନାଦି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ, ଯାହା ଅବିଧିତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମଦ ଯୁବତୀମାନେ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ପବନ ଆସି ଚଳନ ଆଣେ, ସେପରି ସେ ଯୋଗରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରକୃତି ଏପରି ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲାପରେ, ସେଇ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ନାମରେ, ବିଶ୍ୱ ଡିଂଡାର ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଯିଏ ଆଗରୁ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଥିଲେ, ପ୍ରକୃତିର ନାୟକ ଭାବରେ, ସେ ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଠି ଥାନ୍ତି, ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦୁଇଟିରେ। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଭାବେ, ରଜସ ଗୁଣ ଧରି, ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମିକା ନେଇ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ହେଲାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିକା ନେଇ ଧର୍ମରେ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତମସ ଅଧିକ ହେଲାପରେ, ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଲୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚିତ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି, ତିନି ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି ତଥା ଗୁଣାତୀତ ମଧ୍ୟ। ଯେପରି ଏକ ଚାଷୀ, ରକ୍ଷକ କିମ୍ବା କଟାଇବାଳା ନିଜ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ସେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଲୟ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପେକ୍ଷାଭାବ ରଖନ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର। ରଜସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଏହି ତିନି ଦେବତା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ଏକାଠି ଅଛି। ଏମାନେ ଏକାଠି ଏକାଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଏମାନେ କେବେ ବି ଏକାଉଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ବି ଏକାଉଠାକୁ ଛାଡି ଦେଇନାହିଁ। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ରଜସ ଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମ୍ନିତ ଅଛନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଅନାଦି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପୃଥିବୀରୁ ଉଠିଥିବା ପଦ୍ମ ଦଣ୍ଡରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜୀବନକାଳ, ମହାତ୍ମା, ଏକ ଶତବର୍ଷ; ଏହାର ଗଣନା ବ୍ରହ୍ମା ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ କହିବି। ଦଶ ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ପାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି। ମାନବର ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହୁଏ; ଏପରି ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇ ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଏକ ମାସ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଛଅ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଦୁଇ ଭାଗରେ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଏପରି, ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ। ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ବାର ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷରେ ହୁଏ; ଏହାର ଭାଗ ମୁଁ କହିବି। କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାରି ଶତ ବର୍ଷ, ଏହାର ପ୍ରକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଏତିକି। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରକଳ୍ପ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରକଳ୍ପ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ। କଳି ଯୁଗ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ, ଏହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରକଳ୍ପ ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ। ଏଭଳି ଚାରି ଯୁଗର ସମୟ ବାର ହଜାର ବର୍ଷ, ଋଷିମାନେ ଏହି ଗଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏହାକୁ ଏକ ହଜାର ଦ୍ୱାରା ଗୁଣିଲେ, ଏହି ସମୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ଏକ ଦିନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅବଧି ଏହି ହଜାରର ଭାଗରେ ଅଂଶ। ଦେବତା, ସପ୍ତ ଋଷି, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ ମନୁ ସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ପୂର୍ବବତ ଲୟ ହୁଏ। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଚାରି ଯୁଗର ସଂଖ୍ୟା ଏକାତିଶ ଏବଂ ଅଂଶ ଅଛି; ଏହାର ମାନବ ବର୍ଷର ଗଣନା ମୁଁ କହିବି। ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ ଏହାର ସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ଏଠାରେ ଛଅ ଶଠି ନିୟୁତ ଅଛି। ଏବଂ ଦୁଇ ହଜାର ଅଧିକ, ଏହି ସମୟ ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ହୁଏ; ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ—ଏହାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷର ଗଣନା ଶୁଣ। ଆଠ ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷ ଯୋଗ କରିବାକୁ ହୁଏ। ଏହି ସମୟକୁ ଚଉଦ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ ହୁଏ; ଏହାର ଶେଷରେ, ନୈମିତ୍ତିକ ଲୟ ହୁଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଏହି ସମସ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ତିନି ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହେବା ସମୟରେ ମହର୍ଲୋକ ଅବିକଳ ରହିଥାଏ। ମହର୍ଲୋକର ନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାପ ଦ୍ୱାରା ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି; ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ରାତିରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ସେଇ ରାତି ତାଙ୍କର ଦିନ ସମାନ; ଏହାର ଶେଷରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବଧି କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଷକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ।