ଯେତେବେଳେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ବପଣ କରାଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଅଙ୍କୁରିତ ହେଉନଥିଲେ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରାରେ କୃଷିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ଭବ ହେଲା। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ତାପରେ ହସ୍ତକୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଥା ନିର୍ମାଣ କଲେ; ଏହାଠାରୁ ଚାଷ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କୃଷି କୌଶଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ନ୍ୟାୟ ଓ ଗୁଣଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଏହାପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ସଠିକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ବିଦିପ୍ରଧାନ କର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପ୍ରଜାପତି ସ୍ଥାନ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପସରଣ ନକରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ମାରୁତ ଭାବେ ଓ ସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଗନ୍ଧର୍ବ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଓ ଗୁରୁସଙ୍ଗରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତି ସ୍ଥାନ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଥାନ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି—ଏହି ଭଳି ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସ ହେଉଛି। ଏହିପରେ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଦ୍ରବ୍ୟାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ବ୍ରୁଗୁବଂଶଜ, ସଂହାର ସମୟରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଲୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ରହେ କି ନାହିଁ?” ତେବେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତିକ ସଂହାର ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ତାହାର ବିକାରଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହେଲେ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ନିଜ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାଠି ରହନ୍ତି। ସେଠି ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ସମତୁଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ଏହି ଦୁଇଟି ନ ଅଧିକ ନ କମ୍, ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଇଥାଏ। ଯେପରି ବିୟେ ରେ ତେଲ ରହିଥାଏ କିମ୍ବା ଦୁଧରେ ଘୃତ, ସେପରି ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ସହିତ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ (ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇ ଅତିଦୀର୍ଘ ସମୟ) ଅଟୁଟ ରହେ, ଏହି ସମୟ ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକ ଦିନ; ଏପରି ଏକ ରାତି ତାଙ୍କର ସଂହାର ସମୟ। ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ଏହି ଅନାଦି କାରଣ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱୟଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଜଗତକୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ସେ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମଦ ପ୍ରବଳ ଯୌବନବତୀ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ପବନ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ସେ ଯୋଗରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରକୃତିକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କଲେ। ଏହିଭଳି ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେବା ସାଥିରେ, ସେ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ, ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ, ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକୃତିର ନିୟନ୍ତା ଭାବେ, ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଧାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱର କାରଣ ଭାବେ ରଜସ୍ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପ୍ରତିପାଳନ କରନ୍ତି। ପରେ ତମସ୍ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣାତୀତ ଭାବରେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି କ୍ଷେତ୍ରର ଚାଷୀ, ରକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଶସ୍ୟ କାଟୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇଶ୍ୱର ଭାବେ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ଭାବେ ସଂହାର କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଉଦାସୀନ ରହନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ତିନି ଅବସ୍ଥା। ରଜସ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ୍ ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଏହି ତିନି ଦେବତା ଓ ତିନି ଗୁଣ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି। ଏମାନେ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଓ ପ୍ରତିନିର୍ଭରଶୀଳ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଏମାନେ ପୃଥକ୍ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପ୍ରତିଛାଡ଼ି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ରଜସ୍ ଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୃଷ୍ଟିରେ ନିମଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଦେବମାନ୍ୟମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଯଦ୍ୟପି ଅନାଦି, ଏହି ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ, ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ଶତ ବର୍ଷ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ହିସାବ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଦଶ ନିମେଷ ଏକ କଷ୍ଠା, ପାଞ୍ଚ କଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି। ମାନବ ଦିନ ଓ ରାତି ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏପରି ତିରିଶି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇ ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମାସ କୁହାଯାଏ। ଛଅ ମାସ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଏପରି, ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ। ଚତୁର୍ୟୁଗ, ଯାହାକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଆଦି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ହୁଏ; ତାହାର ବିଭାଗ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଚାରି ଶତ ବର୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାତ ମଧ୍ୟ ଏତେଇ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ।