ଏକ ଦିନ ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଏକ ଦୋଷର କାରଣରୁ, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଔଷଧୀ ଗଛମାନେ ଫଳିଲେ ନାହିଁ; ବହୁ ଔଷଧୀ ଏକାସାଥିରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି। ଏହି ଗଛମାନେ ପୁନଃ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଭୟଭିତ ଏବଂ ଭୁକ୍ତିରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସେହି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେ ଭୁକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ମିଳିଗଲା, ତେଣୁ ସେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛେଉଁ ବନାଇ ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ; ଏହିପରି ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦେଲା ପରେ ତାହାର ଉପରେ ଧାନ, ଶାଳି, ଗହମ, ମଣ୍ଡିଆ, ତିଳ ଆଦି ଅନେକ ଧାନ୍ୟ ଉପଜିଲା। ଏହି ଧାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଉପଜାତିଗୁଡିକୁ ସତର କ୍ରମରେ ଗଣନା କରାଯାଏ: ଧାନ, ଜୌ, ଗହମ, ମଣ୍ଡିଆ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଡୁଶ, ଚିନକ, ମଶା, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଅଧକ, ଚଣାକା—ଏହି ସତର ଗଛଗୁଡିକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଚାଷ ଔଷଧୀ ଗଛମାନେ ଭାବି ଗଣାଯାଏ। ଉପଜିବା ଓ ଅଉପଜିବା ଉପଜାତି ଔଷଧୀ ଗଛ ଚଉଦଟି ଉପଜିଲା; ଏହି ଚଉଦଟି ଅଟି ହେଉଛି ଧାନ, ଜୌ, ଗହମ, ମଣ୍ଡିଆ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୁଳଥ, ଶ୍ୟାମକ, ନିବାର, ଯବ, ତିଳ, ଗବେଧୁକ, କୁରୁବିନ୍ଦ, ମାର୍କଟକ, ଏବଂ ବେନୁ-ଯବ। ଏହି ଚଉଦଟି ଉପଜିବା ଓ ଅଉପଜିବା ଗଛ ଯାଦ ରଖାଯାଏ। ଏହି ଗଛଗୁଡିକୁ ଚାଷ କରାଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସଫଳ ହେଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଚାଷ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ ଆବିଷ୍କାର କଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହସ୍ତ କ୍ରିୟାର ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ତାହା ପରେ ଚାଷ ଉପଜିବା ଗଛମାନେ ଉପଜିଲେ। ଚାଷ କ୍ରିୟା ସଫଳ ହେଲା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଗୁଣାନୁସାରେ ତାହାର ଉଚିତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଏବଂ କ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଉଚିତ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେଠି ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ ଯାଦ ରଖାଯାଏ; ଯୋଦ୍ଧା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ନାହିଁ, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ମାରୁତ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠି ଗନ୍ଧର୍ବ। ଅଠାଉଁ ହଜାର ଏଠିକି ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଯାଦ ରଖାଯାଏ, ସେହି ସ୍ଥାନ ଗୁରୁସଙ୍ଗୀ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଟି; ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଅଟି; ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପ୍ରଜାପତିର ସ୍ଥାନ; ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନିବାସ; ଯୋଗୀମାନେ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ—ଏହିପରି ସ୍ଥାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ତାପରେ, କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଭଗବନ, ଆପଣ ମୋତେ ଅଣ୍ଡର ଉତ୍ପତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛନ୍ତି। ବିପ୍ଲବର ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାଦ ବିଲିନ ହେଲା ପରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଏହା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।" ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: "ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକୃତିରେ ବିଲିନ ହେଉଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପ୍ରକୃତିକ ପ୍ରଳୟ କୁହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମୂଳ ଏବଂ ତାହାର ପରିଣାମଗୁଡିକୁ ବିଲିନ ହେଇ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକାଠି ରହିଥାନ୍ତି।" "ସେଉଁବେଳେ, ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସମତାରେ ଥାଏ, ଅଧିକ ନୁହେଁ, କମ ନୁହେଁ, ଏକାଠି ଏକାଠି ଗୁଞ୍ଜିତ। ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଅଛି, ଦୁଧରେ ଘିଅ ଅଛି, ସେପରି ରଜସ ମଧ୍ୟ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ରହିଥାଏ।" "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନ ଯେପରି ଦୁଇ ପରାର୍ଧ, ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କର ଦିନ; ଏହି ଅବଧି ପ୍ରଳୟରେ ତାଙ୍କର ରାତି।" "ଉଷା ହେବା ସମୟରେ, ଆଦି ନିଧି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅବିବେଚନୀୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସହାୟତା ନାହିଁ—ସେ ଜାଗିଉଥିବେ।" "ସେ, ଜଗତର ନାଥ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥିଲେ।" "ଯେପରି ମଦ ଯୁବତୀମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବସନ୍ତ ପବନ ଉତ୍ତେଜନା ଆଣିଥାଏ, ସେପରି ଯୋଗ ରୂପେ ସେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।" "ଏପରି ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ତାହା ପରେ ଏହି ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ନାମରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯେପରି ମୁଁ ଆଗରେ କହିଛି।" "ଯିଏ ଆଗରେ ଉତ୍ତେଜନା କରିଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରକୃତିର ନାଥ, ସେ ପ୍ରଧାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସଂକୋଚ ଓ ବିସ୍ତାର ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟି।" "ଗୁଣ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱ, ଯିଏ ଜଗତର ମୂଳ, ରଜସ ଗୁଣ ଧରି, ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମିକା ନେଇ।" "ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ହେଲା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଭୂମିକା ନେଇ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ତମସ ଅଧିକ ହେଲା ପରେ, ରୁଦ୍ର ଭୂମିକା ନେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଲିନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତିନି ଗୁଣରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ଅଟି।" "ଯେପରି କୃଷିକାରୀ, ରକ୍ଷକ, କଟକାରୀ ତାଙ୍କର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ୍ୱର ଭୂମିକା ନେଇଥାନ୍ତି।" "ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ବିଲିନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥାରେ ନିରପେକ୍ଷ ଅଟି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର।" "ରଜସ ବ୍ରହ୍ମା, ତମସ ରୁଦ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତର ନାଥ; ଏହି ତିନି ଦେବତା, ଏହି ତିନି ଗୁଣ।" "ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର, କେବେ ବି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦୂର ନୁହେଁ, କେବେ ବି ଏକାଠି ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପ୍ରଥମ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଚାରି ମୁହାଁ, ସୃଷ୍ଟିରେ ରଜସ ନେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।" "ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ, ଆରମ୍ଭ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ ଉପଜିଲେ, ଭୂମିରୁ ଉଠିଥିବା ପଦ୍ମ ମୂଳରେ ବସିଥିଲେ।" "ତାଙ୍କର ଜୀବନ ବର୍ଷ ଶତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଗଣନା ମୁଁ ଏବେ କହିବି।" ଏପରି ଏହି ଉତ୍ପତି, ବିନାଶ, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ତିନି ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ତିନି ଗୁଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ନିର୍ମିତ।