ଗଛର ଶାଖାମାନେ ଯେପରି ଉପର, ତଳ, ଓ ନିଜ ନିଜ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଶାଖାମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ନ ଦିଗକୁ ବିକାଶ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶାଖାମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏକାଳେ କାମନାପୂରଣ ବୃକ୍ଷର ଅଂଶ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପରେ ଘର ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଶାଖା ହେଇଗଲେ ଏବଂ ଲକଡ଼ୀର ସ୍ୱଭାବ ଅଧିଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଶାଖାମାନେ ପରସ୍ପର ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଜୀବିକା ଉପାୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, କାରଣ ମଧୁ ହରାଇଯିବା ପରେ କାମନାପୂରଣ ବୃକ୍ଷମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଉତ୍ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୂଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ତେବେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା ଦେଖାଦେଲା। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ବର୍ଷା ଅଧିକ ପ୍ରମାଣରେ ହେଲା; ଏହି ବର୍ଷାରୁ ଝରିଥିବା ପାଣି ତଳ ସ୍ଥାନରେ ଜମିଗଲା। ବର୍ଷାରେ ଝରା ଅବରୋଧିତ ହେଲା, ତଳ ଭୂମିରେ ନଳିକା ତିଆରି ହେଲା, ଏହିପରି ଅଲ୍ପ ପାଣି ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା। ତାପରେ ଭୂମିର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଚାଷ କିମ୍ବା ବନ୍ୟ ଚାଷ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚଉଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ ଉଗୁଇଲା। ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧରୁଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପ୍ରଥମେ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅଚାନକ ଲୋଭ ଓ ଅଭିଲାଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଦୁଷ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଆଦିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଉପାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅପନାଇଲେ। ଏହି ଦୋଷରୁ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ବଢ଼ି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ବହୁତ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକାଥରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋକମାନେ ଭୂଖ ଓ ଅସମ୍ଭ୍ରମରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଭୋଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବଛା ବନେଇ, ଭୂମିକୁ ଦୋହନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଦୋହି ତଳ ଉପରେ ଧାନ୍ୟ ଉପଜାଇଲେ; ଏହି ବିଜମାନେ, ଚାଷ ଓ ବନ୍ୟ ଦୁହିଁ ଧରଣର, ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଫଳ ଦେଉଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦଳକୁ ସତର ଧରଣର ବୋଲାଯାଏ: ଧାନ, ଜୌ, ଗହୁଁ, କଙ୍ଗୁ, ତିଳ; ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦର, କୋରଡୁଶ, ଚିନକ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ; ଅଢ଼କ ଓ ଚଣା—ଏହି ସତର ଧରଣର ପ୍ରାଚୀନ ଚାଷ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଚଉଦ ଧରଣର ଚାଷ ଓ ବନ୍ୟ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା: ଧାନ, ଜୌ, ଗହୁଁ, କଙ୍ଗୁ, ତିଳ; ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ, କୁଳଥ ଅଷ୍ଟମ; ତାପରେ ଶ୍ୟାମକ, ନିବାର, ଯବ, ତିଳ, ଗବେଧୁକ; କୁରୁବିନ୍ଦ, ମାର୍କଟକ, ଓ ବେଣୁ-ଯବ—ଏହି ଚଉଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ସେମାନେ ବିଜ ବପିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଉଗୁଇଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା କୃଷି ଉପାୟ ଦେଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ତାପରେ ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ; ଏହିଠାରୁ ଚାଷ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କୃଷି ସଫଳ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଧାନ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ପାଇଁ ଉଚିତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ। ସେ ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଧନ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟାରେ ନିଯୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ; ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଳାୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଇନ୍ଦ୍ରର; ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନେ ମାରୁତର ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ, ଏବଂ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ। ଅଠାସି ହଜାର ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗୁରୁ ସହ ବସୁଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସହିତ ଏକ; ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ; ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଓ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହିପରେ କ୍ରୌଷ୍ଟୁକି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମତେ ଡିଢେଲ ଭାବେ ଅଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱର ଲୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, କି ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ରହିଥାଏ କି ନାହିଁ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: “ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତିକ ଲୟ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ତାହାର ପରିଣାମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ନିଜ ନିଜ ମୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ତମସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସମତୁଳନରେ ରହେ, କେବଳ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରରେ ଲିନ। ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ, କିମ୍ବା ଦୁଧ ମଧ୍ୟରେ ଘୃତ ରହେ, ସେଇପରି ରଜସ୍ ମଧ୍ୟ ତମସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ସହ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୁଇ ପରାର୍ଧ ଆୟୁ ଯେତେଦିନ ରହେ, ସେଇ ହେଉଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦିନ, ଏବଂ ସମାନ ଅବଧି ତାଙ୍କ ରାତି ଯେଉଁଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତେ, ଅନାଦି କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇଥାଏ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ। ପ୍ରଭୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା। ଯେପରି ମଦ ଯୁବତୀମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ବସନ୍ତ ପବନ ଚଞ୍ଚଳତା ଆଣେ, ସେହିପରି ଯୋଗ ରୂପେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନେକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ। ଏହିପରି ଆଦି ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ପରେ, ସେଇ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ନାମକ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯେପରି ଆଗରୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଯିଏ ଏହି ଉତ୍ତେଜନା କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଉତ୍ତେଜିତ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶ ଦୁହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।