ଏହିପରି ଘଟିଲା—ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ନେଇଲେ, ଏବଂ ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ମହାଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଏହା ପରେ, ତାଳ-ଉଷ୍ଣତା, ଭୋକ-ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଭଳି ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଘର ବନେଇଲେ। ସେମାନେ ମରୁଭୂମି, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼, ଗୁହା ଏବଂ ବନ, ପାହାଡ଼, ଜଳସ୍ଥଳ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚୟନ କଲେ। ଏହା ସହିତ, ସେମାନେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ମାପି ନିଜେ ତିଆରି କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମାପିବା ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କଲେ। ମାପମାନାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏପରି—ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପରମାଣୁ, ତାପରେ ଧୂଳିକଣା, ପୃଥିବୀର ଧୂଳି, କେଶାଗ୍ର, ନିଟ୍, ଉକୁଣ, ଏବଂ ତାପରେ ଯବ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଠଗୁଣା ଥାଏ; ଅଠ ଯବ ହେଲେ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ, ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଲେ ଏକ ପଦ, ଏବଂ ଦୁଇ ପଦ ହେଲେ ଏକ ବିତସ୍ତି। ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ହେଲେ ଏକ ହସ୍ତ, ଯାହା କନ୍ଠିଠାରୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ; ଚାରି ହସ୍ତ ହେଲେ ଧନୁର୍ଦ୍ଧାର, ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଏକ ନାଡିକା ମାପ। ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁର୍ଦ୍ଧାର ହେଲେ ଏକ ଗବ୍ୟୁତି, ତାହାର ଚାରିଗୁଣା ହେଲେ ଏକ ଯୋଜନ; ଏହିପରି ମାପ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ଥିର କରିଛନ୍ତି। ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥଟି କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖକଷ୍ଟରେ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ନଗର, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁର୍ଗ, ମୁଷଳାକାର ଗ୍ରାମ, ଶାଖାଗ୍ରାମ ଏବଂ ଛୋଟ ଗ୍ରାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଗୋଠ, ଅଲଗା ଘର, ଉଚ୍ଚ ଡାମ୍ବ ଏବଂ ଚାରିପଟେ ଖାଳି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଗ୍ରାମର ବିନ୍ୟାସ ଥାଏ। ନଗରର ବ୍ୟାସାର୍ଧ ଅର୍ଧ ଯୋଜନ ହେବା ଉଚିତ, ଲମ୍ବର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଚୌଡ଼ା ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଢାଳିଥିବା ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗମ ପଥ ରଖିବା ଉଚିତ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁର୍ଗ ଏହାର ଅର୍ଧ ଆକାରର, ଛୋଟ ଗ୍ରାମ ତାହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏବଂ ମୁଷଳାକାର ଗ୍ରାମ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଛୋଟ। ଯେଉଁ ନଗର କିମ୍ବା ଗ୍ରାମର ଦେଉଳ ନାହିଁ, ଖାଳି ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଖର୍ଭଟା କୁହାଯାଏ; ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଶାଖାଗ୍ରାମ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ମନ୍ତ୍ରୀ, ଉପରାଜା, ଭୂମିଧରମାନେ ବସନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗ୍ରାମରେ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ନିବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଧନୀ ଏବଂ କୃଷିରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଚାଷଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସତି ଯାହା ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ନଗର ଆଦିଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ମାନବ ନିବାସ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏକ ଛୋଟ ଗ୍ରାମ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟାୟ ବେଶି, କ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ବିଦେଶୀ ଭୂମିରେ ବସନ୍ତି, ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହପାତ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ। ଘୋଷ କୁହାଯାଏ ସେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ଗୋପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଗାଡ଼ିରେ ରଖି, ବଜାର ନଥିବା ଏବଂ ଗୋଧନ ସହିତ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛାମତେ ବସନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ, ସେମାନେ ନିଜ ନିବାସ ପାଇଁ ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ପରିବାର ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ବନେଇଲେ। ପୂର୍ବବତ୍, ସେମାନେ ଗଛ ନିକଟରେ ଘର ବନେଇଥିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ରଖି ସେମାନେ ଏମିତି ଘର ତିଆରି କଲେ। ଗଛର ଶାଖାମାନେ ଯେପରି ଅନେକ ଦିଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, କେହି ତଳକୁ, କେହି ଉପରକୁ, ସେପରି ଘରର ଶାଖାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଦିଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କାମନାତରୁ ଗଛର ଅଂଶ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଘରର ଶାଖା ହୋଇଗଲା, ଏହିପରି ସେଗୁଡ଼ିକ ଲକଡ଼ିର ରୂପ ନେଲା। ପରସ୍ପର ନାଶ ପରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ, କାରଣ ମଧୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବାରୁ କାମନାତରୁ ଗଛ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ଅପାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିଲେ; ଏହିପରି ସମୟରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା ଆସିଲା। ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ବିଫଳ ହେଲାପରେ, ବର୍ଷା ଅଧିକ ହେଲା; ସେହି ବର୍ଷାରୁ ପ୍ରବାହିତ ଜଳ ତଳସ୍ଥଳରେ ଜମା ହେଲା। ବର୍ଷାରେ ନଦୀ ଅବରୋଧିତ ହେଲା, ତଳସ୍ଥଳରେ ନାଳି ତିଆରି ହେଲା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ପୂର୍ବରୁ ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା। ତାପରେ, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ଜଳର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଚୌଦ ଧରଣର ଉଦ୍ଭିଦ, ଚାଷିତ ଓ ପ୍ରକୃତିକ ଦୁଇ ଧରଣର, ବିନା ବିଜ ଓ ବିନା ଚାଷ ଉଗିଲା। ଋତୁଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଓ ଝାଡ଼ ଉପଜିଲା; ଏହିପରି ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ପ୍ରଥମେ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଦେଲା। ସେହି ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ଅଚାନକ ଲୋଭ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପଜିଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ସେମାନେ ନଦୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଆଦିକୁ ନିଜେ ଅଧିକାର କଲେ, ଯେଉଁଠିଏ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ଉପାୟ ଥିଲା। ଏହି ଦୋଷରୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ ଉନ୍ନତି ହେଲା ନାହିଁ; ଅନେକ ଏକାସାଥିରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆଉଥରେ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଭୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝି, ଭୂମିକୁ ଉପଭୋଗ କରି ଦେଖି, ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବଛା କରି, ଭୂମିକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଭୂମି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁହାଯିବାରୁ, ମାଟି ଉପରେ ଧାନ୍ୟ ଉପଜିଲା; ଏହି ବିଜଗୁଡ଼ିକ, ଚାଷିତ ଓ ପ୍ରକୃତିକ, ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଫଳ ଦେଉଥିବା ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦର ସମୂହ ସତରଟି ବୋଲାଯାଏ—ଧାନ, ଯବ, ଗହୁଁ, କଙ୍ଗୁ, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦର, କୋରଡୁଶ, ଚିନକ, ମାଷ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପବ, କୁଳଥ, ଅଧକ, ଚଣା—ଏହି ସତରଟି ପ୍ରାଚୀନ ଚାଷିତ ଔଷଧି ଉଦ୍ଭିଦ।