ସମୟର ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତିଏକ ଜଣେ ଜଣେ ମଧ୍ୟରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଦ୍ୱେଷ ବିନା ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କର ଆକୃତି ଏବଂ ଆୟୁ ଏକସା ଥିଲା; କେହି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଥିଲେ ନାହିଁ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଆୟୁ ନେଇ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବିପଦ ଥିଲା ନାହିଁ। ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟବଶତ ଏକା ଏକା ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ସମୟରେ ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ନଶ୍ୱରତାକୁ ବରଣ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି ଦେଶ ଦେଶରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ଯେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ହରାଇଗଲା, ଲୋକମାନେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ତେବେ, ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ଗୃହବୃକ୍ଷ' କୁହାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଇଥିଲେ। ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ବସୁଥିଲେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ହଠାତ୍ ରାଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ମାସ ପରେ ମାସ, ଋତୁର ଆଗମନ ସହିତ ଦେହଧାରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହି ରାଗ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ସହିତ, ଗୃହବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ବଡ଼ ଶାଖା ପଡ଼ିଗଲା; ଏହି ଶାଖାର ଫଳରୁ ପୋଶାକ ଓ ଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ମଧୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସ୍ବାଦ, ରଙ୍ଗ ଓ ଗନ୍ଧରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମଦ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଲୋକମାନେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ମନରେ ପୁନଃ ଲୋଭ ଭରିଗଲା। ତେବେ, ଲୋକମାନେ ଗୃହବୃକ୍ଷକୁ ନିଜ ମାନି ଦାବି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏହି ଅନୱୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ, ଶୀତ-ତାପ, ଭୋକ-ତାହା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବର ପ୍ରତିରୋଧ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଗୃହ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଗୃହମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ଥାନରେ—ମରୁଭୂମି, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼ିଆ ଓ ଜଳାଶୟ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁର୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ଆବଶ୍ୟକ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ମାନଦଣ୍ଡର ଅନୁକ୍ରମ ଏପରି: ପରମାଣୁ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାପରେ ଧୂଳି, ପୃଥିବୀଧୂଳି, କେଶର ତିପ୍, ଜୁ, ଚିଉଁ, ତାପରେ ଯବଦାଣା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଗୁଆ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଠ ଗୁଣା ଥିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଅଠ ଯବଦାଣା ଏକ ଅଂଗୁଳ, ଛଅ ଅଂଗୁଳ ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ ଏକ ବିତସ୍ତି। ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଏକ ହସ୍ତ, ଚାରି ହସ୍ତ ଏକ ଧନୁର ଲମ୍ବ, ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ଏକ ନାଡିକା ମାପ। ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ଏକ ଗବ୍ୟୁତି, ଚାରି ଗୁଣା ଏହା ଏକ ଯୋଜନ; ଏହି ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାପ ଭାବରେ କୁହିଛନ୍ତି। ଚାରି ପ୍ରକାରର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ତିନିଟି ସ୍ୱଭାବିକ, ଚଉଥା ଏକ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ, ଯାହାକୁ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଶ୍ରମରେ ତିଆରି କଲେ। ଏକ ନଗର, ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁର୍ଗ, ମୂର୍ତ୍ତି-ଆକୃତି ଗ୍ରାମ, ଏକ ଶାଖା-ନଗର ଓ ଏକ ଗ୍ରାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏକ ଗ୍ରାମରେ ଗୋଖାଟି ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଘର ଥାଏ, ଉଚ୍ଚ ମାଟି ଓ ଚାରିପାଖ ଖାଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ଥାଏ। ଏକ ନଗରର ବ୍ୟାସାର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଧା ଯୋଜନ ହେଉଁଛି, ଏବଂ ଏହା ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଅଠମା ଭାଗ ଚୌଡ଼ା, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଝୁକିଥିବା ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବାଁଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଦ୍ୱାର ଥିବା ଚାହିଁ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁର୍ଗ ଏହାର ଆଧା, ଗ୍ରାମ ଚାରି ଭାଗର ଏକ ଅଂଶ, ମୂର୍ତ୍ତି-ଆକୃତି ଗ୍ରାମ ଏହାର ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ମାପିଥିବା। ନଗର କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଯଦି ପତିକା ଓ ଖାଳ ବିନା ଥିବା, ତାହା କୁ 'ଖର୍ବଟ' କୁହାଯାଏ; ଶାଖା-ନଗର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ, ଭୂମିଧର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ବସନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏଉଁଠାରେ ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ନିବାସ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୃଷି କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର, ଚାଷ ଯୋଗ୍ୟ ଜମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ 'ଗ୍ରାମ' କୁହାଯାଏ। ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସ୍ତି ଲୋକମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ 'ନିବାସ' କୁହାଯାଏ। 'ଗ୍ରାମ' ନାମକ ଏକ ବସ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ନିୟମବିହୀନ, କ୍ଷେତ୍ର ବିନା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଦେଶୀ ଭୂମିରେ ଅଧିକୃତ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ରୟ। 'ଘୋଷ' ଏଉଁଠାରେ ଗୋପାଳକମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପତି ଗାଡ଼ିରେ ଲୋଡ କରି, ବଜାର ବିନା, ଗୋମୂଁ ଦ୍ୱାରା ଚାହିଁଯାହାଁ ବସନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତି ତିଆରି କରି, ଦୁଇ ଦୁଇ ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ତିଆରି କଲେ। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗୃହମାନେ ବୃକ୍ଷ ନିକଟରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ଅନୁସ୍ମୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଘର ତିଆରି କଲେ। ବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଯେପରି ଉପର ଓ ତଳ ଦିଗରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏହି ଶାଖା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବଢ଼ିଥିଲା। ଯେଉଁ ଶାଖା ପୂର୍ବରୁ ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ଥିଲା, ସେହି ଶାଖା ବସ୍ତିର ଶାଖା ହେଲା, ଏହିପରି ଏହା କାଠର ଗୁଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଲା। ପରସ୍ପର ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ଲୋକମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ବିଚାର କଲେ; କାରଣ ମଧୁ ହରାଇଗଲା ପରେ ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଲୋକମାନେ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଫଳ ପାଇଲେ। ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଲା; ଏହି ବର୍ଷାରୁ ଜଳ ତଳଭୂମିରେ ଯାଇପାରିଲା। ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଝରଣା ଅଟକି ଗଲା, ତଳଭୂମିରେ ଚ୍ୟାନେଲ ତିଆରି ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ପୃଥିବୀରେ ଯାଇଥିଲା, ଏହିଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା। ତାପରେ, ପୃଥିବୀର ସଂଯୋଗରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଚୌଦ ଧାରଣର ଉଦ୍ଭିଦ, ଚାଷ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର, ଚାଷ କିମ୍ବା ଚାଷ ବିନା ଉଗିଗଲା।