ସେଇ ସମୟରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ସାଗର ଓ ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ତାଳମାପିକ ତାପ ଓ ଶୀତ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଅତ୍ୟଧିକ କଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅସୁବିଧା ନଥିଲା । ସେମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଭୋଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସେଠାରେ କୌଣସି ବିରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିଲା । ସେମାନେ ସର୍ବଦା ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ ନଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଓ ସମୁଦ୍ରପାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ତାପରେ, ମାଂସ ଭୋକ୍ତା ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଇର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଲୋକ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମଗର, ମାଛ ଓ ସରୀସୃପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ସେମାନେ ଅଧମ ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଡିମ୍ବଜ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟାୟର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ସେଠାରେ ମୂଳ, ଫଳ, ଫୁଲ କିମ୍ବା ଋତୁ ବା ବର୍ଷ କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ । ସମୟ ସବୁବେଳେ ଶିତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ ଥିଲା; ସମୟ ଗତି କରିବା ସହିତ ଅଦ୍ଭୁତ କୌଶଳ ଦେଖାଦେଲା । ସେମାନେ ପ୍ରଭାତ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ସହଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଲା, ତେବେ ମନସିକ ପ୍ରୟାସ ଆସିଲା; ଏବଂ ଜଳର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କୌଶଳ ଦେଖାଦେଲା । ତାପରେ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦେହପବିତ୍ରତା ଆବଶ୍ୟକ ନଥିଲା, ସେମାନେ ସଦା ଯୁବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଥିଲେ । କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦଳେ ଦଳେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଏକାସାଥି ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ, ଏକାସାଥି ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲେ । ସେମାନେ ଆପସରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ବା ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ରୂପ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ସମାନ ଥିଲା, କୌଣସି ଉଚ୍ଚତା କିମ୍ବା ନିମ୍ନତା ନଥିଲା । ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଆୟୁରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ବିପଦ ଥିଲା ନାହିଁ । ତଥାପି, କିଛି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ପୃଥିବୀ ଏପରି ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଗତି ସହିତ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ନଶ୍ୱର ହେଉଥିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ କୌଶଳ ଦେଶେ ଦେଶେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସବୁ ହାରାଇଲେ, ଲୋକମାନେ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ଇଚ୍ଛାପୂରକ ବୃକ୍ଷ, ଯାହାକୁ ଗୃହବୃକ୍ଷ ବୋଲାଯାଏ, ଉଦ୍ଭିଦ ହେଲା; ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ସେଇ ବୃକ୍ଷରୁ ମିଳୁଥିଲା । ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନେ ସେଇ ବୃକ୍ଷରେ ବସୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସମୟ ଗତି ସହିତ, ହଠାତ୍ ରାଗ ଉପଜିଲା । ମାସେମାସେ ଋତୁ ଆସିଲା, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଭଧାରଣ ହେଲା; ରାଗ ଜନ୍ମିଲା, ତେବେ ସେଇ ଗୃହବୃକ୍ଷମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାଖା ଖସିଲେ । ବଡ଼ ବୃକ୍ଷର ଫଳରୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ସେହି ବୃକ୍ଷର ଗୁହାରେ ରଙ୍ଗ, ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ଥିବା ମଧୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ମଦ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଭୋଗରେ ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନେ ବଞ୍ଚିଲେ; କିନ୍ତୁ ପରେ ପୁନଃ ଲୋଭ ଆସିଲା । ସେମାନେ ଗୃହବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦାବି କରିଲେ, ମନରେ ମମତା ଆସିଲା; ଏହି ଅନୁଚିତ କାରଣରୁ ସେଇ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହେଲେ । ତାପରେ ଶୀତ-ତାପ, ଭୁଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସେମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଘର ତିଆରି କରିଲେ । ମରୁଭୂମି, ଦୁର୍ଗ, ପାହାଡ଼, ଗୁହା ଓ ଜଳାଶୟ ଭିତରେ ସେମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମାପି, ଅନେକ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଲେ । ଏଠାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦାର୍ଥକୁ ପରମାଣୁ, ତାପରେ ଧୂଳି, ମାଟିର ଧୂଳି, କେଶର ଟିପ୍, ନିଟ୍, ଉକୁଣ, ଚନା ଗୁଣ୍ଡ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଠ ଗୁଣା ରୂପେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଆଠ ଚନା ଗୁଣ୍ଡ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ, ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ଏକ ପଦ, ଦୁଇ ପଦ ଏକ ବିତସ୍ତି । ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ଏକ ହସ୍ତ (କଣ୍ଢ) ହୁଏ, ଯାହା ତଡ଼ିଠାରୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ; ଚାରି ହସ୍ତ ଏକ ଧନୁର ଲମ୍ବ, ଏକ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ଏକ ନାଡିକା ମାପ ହୁଏ । ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ଏକ ଗଭ୍ୟୂତି, ଏବଂ ଚାରି ଗୁଣା ହେଲେ ଏକ ଯୋଜନା; ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ ମାପ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ । ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥଟି କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ମହାପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ଏକ ନଗର, ଏକ ଛୋଟ ଦୁର୍ଗ, ଏକ ମୁସଳାକାର ଗ୍ରାମ, ଏକ ଶାଖାଗାଁ, ଏବଂ ଏକ ପଡ଼ା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ । ଏକ ଗ୍ରାମରେ ଗୋଅଠା ଓ ଅଲଗା ଘର ଥାଏ, ଉଚ୍ଚ ତଟବନ୍ଧ ଓ ଚାରିପାଖରେ ଖାଲିଆ ଥାଏ । ଏକ ନଗର ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଚୌଡ଼ା, ଏବଂ ଏହାର ଲମ୍ବର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଚୌଡ଼ା ହୁଏ; ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଢଳା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବାଁସ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଗମ ଥିବା ଉଚିତ୍ । ଛୋଟ ଦୁର୍ଗ ଏହାର ଅର୍ଧ, ପଡ଼ା ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ମୁସଳାକାର ଗ୍ରାମ ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଛୋଟ । ଯେଉଁ ନଗର କିମ୍ବା ପଡ଼ାର ଦେବାଲୟ, ଦେବାଳୟ ନଥିଲେ, ତାକୁ ଖର୍ବଟା କୁହାଯାଏ; ଶାଖାଗାଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ସାମନ୍ତ ଓ ଜମିଦାର ରହନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଅଧିକାଂଶ ଶୂଦ୍ର ରହି, କୃଷି କୁଶଳ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଚାଷ ଯୋଗ୍ୟ ଜମିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠିକୁ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବସତି, ଯାହା ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ମାନ୍ୟରୁ ଅଲଗା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି, ତାହାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିବାସ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଏକ ପଡ଼ା, ଯେଉଁଠି ଅଧିକାଂଶ ନୀତିହୀନ, କ୍ଷେତ୍ର ନଥିବା, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ବିଦେଶୀ ଭୂମିରେ ରହନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ହୁଏ । ଘୋଷା ହେଉଛି ସେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ଗୋପାଳକମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଗାଡ଼ିରେ ଲୋଡ଼ି, ମାର୍କେଟ୍ ନଥିବା, ଏବଂ ଗୋଧନ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମତେ ବସିଥାନ୍ତି । ଏପରି ଭାବରେ, ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ ସେମାନେ ନଗର ଓ ଅନ୍ୟ ବସତି ତିଆରି କଲେ, ଦଳେ ଦଳେ ପରିବାର ପାଇଁ ଘର ବନେଇଲେ ।