ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ନାମକ ଏହି ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପରିଚୟ କରାଯିବା ସହିତ। ତାପରେ ଋତଧ୍ୱଜ ନାମକ ପୁତ୍ର ସର୍ପରାଜଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ସର୍ପରାଜ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଲେ, ଭଲଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଶୁଘ୍ରାଣ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—“ବଛା, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ତୁମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କର। ନିଜେ ଥିଲେ ବା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧନ୍ୟମାନେଙ୍କ ଗୁଣ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ହୁଏ।” ସର୍ପରାଜ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏବଂ ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ଅପୂର୍ବ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ କରିଛ, ଏହି ଗୁଣରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତା, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଉନ୍ନତି କର। ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନ ପ୍ରଶଂସାନୀୟ, ଅଧର୍ମୀ ଲୋକ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ ଓ ସମାନ। ଧର୍ମିକ ପୁତ୍ର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଧିର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥାଏ। ନିଜ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଲୋକଙ୍କ ଭରସା ଅର୍ଜନ କରି, ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବନ୍ଧୁ, ଶରଣାର୍ଥୀ ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ନିନ୍ଦା ନ କରିବା, ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ; ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦୁଃଖରେ ଶରଣ ନେବାମାନେ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ। ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ସର୍ପରାଜ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ମଧୁପାନ ଓ ଭୋଜନ କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମିଳନ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ କଲେ। ଏହିପରେ, ସତ୍ରୁଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁବଳୟାଶ୍ୱ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ନେଇ, ସର୍ପରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସର୍ପରାଜ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ, ନିଜେ ଆତ୍ମସଂଯମ ରେ ରହି, ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ଓ ମଧୁପାନ କଲେ। ଏହିଭଳି ଘଟଣା ପରେ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଲା। ଏଠିରେ ଆଲର୍କ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମୀ ଲୋକଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ? କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ କ’ଣ ବନ୍ଧନ ଆସେ, କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ କ’ଣ ଉନ୍ନତି ମିଳେ? ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କ’ଣ ଏବଂ କ’ଣ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍? ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, କିପରି କରିବା ଉଚିତ୍?” ମଦାଲସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ବଛା, ଗୃହସ୍ଥ ହେବା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକ ଜୟ କରେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ପୂର୍ବଜ, ଋଷି, ଦେବତା, ଜନ୍ତୁ, ମନୁଷ୍ୟ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଦାନବ—ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ପାଖକୁ ଚାହିଁ ରହନ୍ତି—‘ସେ ଦେବେ କି ନାହିଁ?’ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ତିନି ରୂପର ଗାଈ, ସମସ୍ତ ଭୂବନର ଆଧାର। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିରାଜିତ, ସେହି ମୂଳ କାରଣ। ତାଙ୍କ ପିଠ ହେଉଛି ଋଗ୍ବେଦ, ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଯଜୁର୍ବେଦ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଖ ସାମବେଦ; ଶିଙ୍ଗ ହେଉଛି ବଳି ଓ ଦାନ; ଦେହ ହେଉଛି ଶୁଭ ମନ୍ତ୍ର। ଗୋବିଷ୍ଟ ଓ ମୂତ୍ର ଶାନ୍ତି ଓ ପୋଷଣ; ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗାଈ ରହିଛି, ଲୋକ ଅବିକଳ ଅଛନ୍ତି। ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ସ୍ୱଧା’, ‘ବଷଟ୍’, ‘ହନ୍ତ’—ଏହି ଚାରି ଅଂଶ ତାଙ୍କ ଚାରି ଅସ୍ଥନ୍ନ ମସ୍ତକ ଅଟିରେ। ଦେବତା ‘ସ୍ୱାହା’ ଚୁଷନ୍ତି, ପୂର୍ବଜମାନେ ‘ସ୍ୱଧା’, ଋଷି, ଦେବ, ପିଶାଚ, ଦାନବ ‘ବଷଟ୍’, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ‘ହନ୍ତ’ ଚୁଷନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ତିନି ବେଦ ମୟୀ ଏହି ଗାଈ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଧାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧର୍ମ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଯେ ନିଜ ପରିବାର, ଦେବତା, ଆଦିଙ୍କୁ ଯଥାକାଳେ ଏହି ଗାଈ ଦୁଧ ପାଇଁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ପୁତ୍ର, ମନୁଷ୍ୟ ଦୈନିକ ଦେବ, ଋଷି, ପୂର୍ବଜ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଜନ୍ତୁମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀର ପୋଷଣ ପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ନାନ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ, ଦେବ, ଋଷି, ପୂର୍ବଜ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଯଥାକାଳେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦେବପୂଜା, ତାପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ଓ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଦେଇବା ଉଚିତ୍। ଘର ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବଙ୍କୁ, ଉତ୍ତରପୂର୍ବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କୁ, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦକ୍ଷିଣେ ଯମ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣ, ଉତ୍ତରେ ସୋମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଘର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରେ ଧାତୃ ଓ ବିଧାତୃଙ୍କୁ, ବାହାରେ ଅର୍ଯ୍ୟମାନ୍କୁ, ଚାରିପାଖରେ ଗୃହଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ରାତିରେ ଚରଣାର୍ଥୀ ଏବଂ ପିଶାଚମାନେଙ୍କୁ ବାହାରେ, ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି, ଗୃହସ୍ଥ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ରେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବେ। ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଅର୍ପଣ ରଖି, ଉପଯୁକ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ। ଏପରି ଗୃହଯଜ୍ଞ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଶୁଦ୍ଧ ରହିଥାନ୍ତି। ଜନ୍ତୁମାନେ ପାଇଁ ଆଦର ସହିତ ଭୋଜନ ଦିଅ, କୁକୁର, ଚଣ୍ଡାଳ, ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଖାଦ୍ୟ ଛିଟାଇ ଦିଅ। ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ବୈଶ୍ୱଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ପରେ ଦ୍ୱାର ଦେଖି, ଅଷ୍ଟମଂଶ ଘଣ୍ଟା ଅବଧି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବେ; ଯଦି ଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଓ ଜଳ ଦେଇ ଆଦର କରିବେ। ସ୍ୱାମୀୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଅତିଥି ପୂଜା କରିବେ; ଏହି ଅତିଥି ଜନ୍ମ ଓ କୁଳ ଅଜ୍ଞାତ, ଏହି ସମୟରେ ଆସି, ଭୁକ୍ତ, କ୍ଳାନ୍ତ, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା, କିଛି ନଥିବା ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି; ଏମିତି ଅତିଥିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଲୋକ କେବେ ତାଙ୍କର କୁଳ, ଶାଖା, ଅଧ୍ୟୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ, ତାହାର ପାଳନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଉପାୟ ମଦାଲସା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୁହିଦେଲେ।