ମହାରାଜ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏହା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଅପରାଧ ନୁହେଁ। ମୁଁ ମୋର ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ଦୟାକରି ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ତାପରେ ସେ କହିଲେ, ଏକ ରାଜା ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦାନ ଦେବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପଚାରିଲେ, “କାହାକୁ ଦାନ ଦେଉଛ? କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ? କିଏ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜନ? ଯଦି ଅଧର୍ମକୁ ଭୟ କର, ତେବେ ଦ୍ରୁତ କହ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଗୁଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭୟଭିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଚୋର-ଡକାତଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ରାଜଧର୍ମକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କର, ଆଉ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ମୋ ଚାହିଦା ଅଫରିଂ ଦିଅ।” ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜା ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଏବଂ କଉଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଆପଣ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ଆପଣ ଇଚ୍ଛା କରିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେଠି ଲଭ୍ୟ କଠିନ, ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଦିଆଯିବ। ସୁନା, ମଣି, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶରୀର, ପ୍ରାଣ, ରାଜ୍ୟ, ନଗର, ଧନ ଯାହା ଆପଣ ଚାହିବେ, ମୁଁ ଦେବି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାଜା, ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଫରିଂ ଦେଲ, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଲି। ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ରାଜସୂୟ ଦାନ ଦିଅ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁମକୁ ଏହି ଦାନ ଦେବି। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ଚୟନ କର।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ପୃଥିବୀ ସମେତ ସମୁଦ୍ର, ରାଜାମାନେ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଭରିତ। ତୁମର ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ଭଣ୍ଡାର, ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହା ସବୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ଶରୀର ବ୍ୟତୀତ। ଏବଂ ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହି ସବୁ ଦିଅ।” ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦ ମନେ, ଅବିଚଳିତ ମୁହଁରେ, ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇଛ, ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି, ଶକ୍ତି, ଧନ, ତେବେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ତାପସ ଅଧିପତି ହେଲେ କିଏ ଅଧିକାରୀ?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେଇଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ତାହାର ମାଲିକ ଥିଲ; ଏବେ ତ ଏହା ଅଧିକ ଭାବେ ସତ୍ୟ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦେଲ, ଯେଉଁଠି ମୋର ଅଧିକାର ରହିଛି, ତୁମେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନିଅ।” ତେବେ ରାଜା ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର, ମେଖଳା, ଉପବୀତ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ପତ୍ନୀ ଶୈବ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହିତ ଚିରବର୍କ ଧାରଣ କଲେ। ଏହିପରି ହେବା ପରେ, ରାଜା କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଶୈବ୍ୟା ଓ ପୁଅ ସହ ନଗର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କ ପଥରେ ଏକ ଲୋକ ଆସି ବାଧା ଦେଲା ଏବଂ କହିଲା, “ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋତେ ରାଜସୂୟ ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏହି ରାଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲି, କିଛି ଅବଶେଷ ରହିନାହିଁ। ଏବେ ମୋରେ କେବଳ ଏହି ତିନିଟି ଶରୀର ଅଛି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ତଥାପି ତୁମେ ମୋତେ ରାଜସୂୟ ଦାନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ନ ଦିଲେ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହୁଏ।” “ରାଜସୂୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହେବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ ଦେବା ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି।” “ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ଦେବାକୁ ହେବ; ଅତିକ୍ରମକାରୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଓ ପୀଡିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏବେ ମୋ ପାଖରେ କିଛି ନାହିଁ, ସମୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେବି। ମୋର ନିଷ୍ଠା ବିଚାର କରି କୃପା କରନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପଚାରିଲେ, “କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି? ଦ୍ରୁତ କହ, ନାହିଁଲେ ମୋର ଶାପ ତୁମକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବି। ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ଧନ ନାହିଁ, ଦୟାକରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯାଅ, ରାଜା, ତୁମର ଧର୍ମ ପାଳନ କର। ତୁମର ଯାତ୍ରା ଶୁଭ ହେଉ, କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ।” ଏପରି ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପଦେପଦେ ଚାଲିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନ ଥିଲେ। ମହାରାଜଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ ନଗର ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ପୌରବାସୀ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନେ କନ୍ଦିଉଠିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହାୟ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ପୀଡିତ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛନ୍ତି? ଆପଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ପୌରବାସୀଙ୍କୁ ଦୟା କରିଛନ୍ତି।” “ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ। ଏକ କ୍ଷଣ ଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ କମଳ ମୁଖ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” “ଆମର ମଧୁମକ୍ଷିକା ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ତୃପ୍ତି ମିଳୁ, ପୁନି କେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବୁ?” “ଯିଏ ଆଗରେ ଓ ପଛରେ ଚାଲିଛି, ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ। ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଛୋଟ ପୁଅକୁ କୋଳରେ ନେଇ ଚାଲିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଆଗରେ ହାତୀ ପରି ଚାଲୁଛନ୍ତି।” “ଏଇ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏବେ ପଦେପଦେ ଯାଉଛନ୍ତି; ହାୟ, ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ସୁକୁମାର ପୁଅ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲୁଛି।” “ପଥର ଧୂଳିରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ କେମିତି ହେବ? ରାଜା, ରୁହନ୍ତୁ, ଆପଣ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ।” “କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ କରୁଣା ସବୁଠାରୁ ମହାନ ଧର୍ମ। ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ, ଧନ, ଧାନ କ’ଣ? ଆମେ ସବୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣଙ୍କ ଛାୟା ହୋଇଛୁ। ହାୟ, ମହାରାଜ, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି?” “ଯେଉଁଠି ଆପଣ, ସେଠି ଆମେ; ଆପଣ ଯେଉଁଠି, ସେଠି ଆମର ସୁଖ।