ଏହି ଉତ୍କଳ ଗାଥାରେ, ଏକ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଦୃଶ୍ୟ ଖୋଲିଗଲା—କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗୀ ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ବିଶେଷ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି। ନାଗପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି କୁବଳୟାଶ୍ୱ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଜୀବନ ପରି ଆତ୍ମୀୟ। ଏଭଳି ବିଚ୍ଛେଦର କଥା ଆଉ କେବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନାହିଁ।” ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ନାଗପୁତ୍ରମାନେ ମଧୁର ଭାବରେ ଲଜ୍ଜା ମିଶିତ କଥାରେ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଋତଧ୍ୱଜ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ; ଆମ ମନରେ ଏଉଁ ଭାବ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ଏହି କଥା ଆମ ପିତା, ମହାତ୍ମା ନାଗରାଜ ନିଜେ ଆମକୁ କହିଥିଲେ।” ତାଙ୍କ ପିତା ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲେ, “ମୁଁ କୁବଳୟାଶ୍ୱକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେଣୁ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆସନରୁ ଉଠି କହିଲେ, “ପିତା, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।” ତାଙ୍କ ପ୍ରଣାମ କରି କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଅନୁଭବ କଲେ—“ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ସଉଭାଗ୍ୟବାନ୍; ମୋ ପିତା ଏପରି ଉତ୍ସୁକତାରେ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ—ମୋ ସମାନ କିଏ?” ସେ କହିଲେ, “ଚଳ, ଆମେ ଯିବା; ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାରେ କେବେ ଦିର୍ଘିତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଏହି ପାଦରେ ଶପଥ କରୁଛି।” ଏପରି କଥା କହି, କୁବଳୟାଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ସହ ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନେଇ ନଗର ଛାଡ଼ି ଗୋମତୀ ନଦୀ ପହଁଚିଲେ। ନାଗପୁତ୍ରମାନେ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଭାବିଲେ ତାଙ୍କ ଘର ନଦୀ ପାରେ। ଏପରି ଭାବେ, ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ର କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ ତଳଭୂମିକୁ ନେଇଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଫଣା ରତ୍ନର ମୁକୁଟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚମକି ଚାହିଲେ। ସେ ହସି କହିଲେ, “ଶାବାଶ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ରେଷ୍ଠ!” ଏବଂ ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତା ନାଗରାଜ ବିଷୟରେ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ, ଦେବମାନ୍ୟ ଆଶ୍ୱତରଙ୍କୁ, ଗୃହିତ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ; ତଳଭୂମି ରୂପରେ ଅତି ଶୋଭାୟମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଯୁବ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ନାଗପୁତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ରଙ୍ଗ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରୁପା ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ମାଳା ପ୍ରଭା ଆକାଶର ତାରା ପରି ଚମକୁଥିଲା; ଅନ୍ୟଠାରେ ବୀଣା ଏବଂ ବାଂଶୀର ସ୍ୱର ଏବଂ ଗୀତ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ନାଗମାନେ ଘର ଭିତରେ ତାଳ ଏବଂ ଶୂର ର ସଙ୍ଗୀତରେ ଭରି ଥିଲେ। ଏପରି ତଳଭୂମି ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଜିତର ପୁତ୍ର କୁବଳୟାଶ୍ୱ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ର ସହିତ ଶତ୍ରୁଜିତର ପୁତ୍ର ନାଗରାଜଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଏବଂ ପୋଷାକ, ରତ୍ନ ଆଳଙ୍କାର, ଶୁଦ୍ଧ ମୁକୁତର ମାଳା, ହସ୍ତବନ୍ଦ ଏବଂ ସୁନା ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ମହାତ୍ମା ନାଗରାଜ। ତାଙ୍କ ରୂପ ରତ୍ନ, ପ୍ରବାଳ ଏବଂ ବୈଦୱର୍ୟର ଜାଲରେ ଶୋଭାୟମାନ ଥିଲା। ଦୁଇ ନାଗପୁତ୍ର କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନାଇଲେ। ଏହି ବୀର କୁବଳୟାଶ୍ୱ, ଏହି ନାଗରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ନାଗରାଜ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶକ୍ତିରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘ୍ରାଣ କରି କହିଲେ, “ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ। ନିଜ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ତୁମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କର। ତୁମେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଗୁଣ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ହୁଏ।” “ଅସାଧାରଣ ଗୁଣ ତୁମେ ଏବଂ ମୋ ପୁତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏହି ଗୁଣରେ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ, ତୁମ ଚିନ୍ତା, କଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକର ଜୀବନ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଯେଉଁଠାରେ ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେ ଜୀବନରେ ମୃତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଦେଇଥାନ୍ତି। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଲୋକଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଲାଗି, ଦେବତା, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମିତ୍ର, ଉପକାର ଚାହିଁଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ପାରିବାରିକ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହିଁଥାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନିନ୍ଦା ରହିଥାନ୍ତି, ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି—ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଫଳଦାୟୀ।” ଏପରି କଥା କହି, ନାଗରାଜ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରି, ମଧୁପାନ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିଲେ। କୁବଳୟାଶ୍ୱ ସହିତ ଉତ୍ସବ ଆଲୋଚନାରେ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହିଲେ। ଶତ୍ରୁଜିତ ପୁତ୍ର ନିଜ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମ୍ମତିରେ, ନାଗରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କଲେ। ନାଗରାଜ, ସତ୍ୟବାନ୍, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର ସହ ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ଏବଂ ମଧୁପାନ କରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏଠାରେ ଗାଥା ଏକ ନୂତନ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇଯାଉଛି। ଆଲର୍କ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଣ? କାର୍ଯ୍ୟ ଅନାସ୍ଥାରୁ କଣ ବନ୍ଧନ ଆସେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ କଣ ଉନ୍ନତି ମିଳେ? ଲୋକଙ୍କୁ କେଉଁ କଥା ଉପକାର କରେ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ କେଉଁ କଥା ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ? ଏହା କିପରି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ।" ମଦାଲସା କହିଲେ: “ଶିଶୁ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅପନାଇ ଏକ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଲୋକ ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଏ। ପିତୃ, ଋଷି, ଦେବ, ଜନ, ମନୁଷ୍ୟ, କୀଟ, ପୋକା, ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଏବଂ ଦାନବ—ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ‘ସେ ଦେଇବେ କି ନାହିଁ?’ ଭାବନା କରନ୍ତି। ଏହି ମୋ ଶିଶୁ, ତିନି ରୂପର ଗାଈ, ସମସ୍ତର ଆଧାର; ଏହି ଗାଈରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ସମସ୍ତର କାରଣ। ତାଙ୍କ ପିଠ ଋଗ୍ବେଦ, ମଧ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦ, ମୁଁହ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ସାମବେଦ; ଶିଙ୍ଗ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଦାନ, ଶରୀର ଶୁଭ ସୂକ୍ତ। ତାଙ୍କ ମଳ ଏବଂ ମୂତ୍ର ଶାନ୍ତି ଏବଂ ପୋଷଣ, ଅଙ୍ଗ ଜାତି ଏବଂ ଆଶ୍ରମ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗାଈ ବଞ୍ଚିରହିବେ, ଜଗତ କମି ଯାଏ ନାହିଁ, ବଞ୍ଚିରହେ।