ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ସେ ନାମହୀନ, ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବର୍ଗୀକୃତ, ତିନି ଗୁଣର ଆଧାରରେ ବିଭାଜିତ ଏବଂ ଅନେକ ଶକ୍ତିର ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ । ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ, ସେ ସ୍ୱୟଂ ପରମାନନ୍ଦର ରୂପ । ଏହିପରି ଦେବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ବସ୍ତୁକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି—ଏକତ୍ୱରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ । ଯେଉଁଠି କିଛି ନିତ୍ୟ, କିମ୍ବା ଅନିତ୍ୟ; ଯାହା ମୁଦ୍ରା ଓ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଯାହା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ବା ଅନ୍ୟଥା ଅଛି—ସେ ସବୁ କେବଳ ଦେବୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜ୍ଞାତ ହୁଏ । ଯାହା ନିରାକାର ଓ ସାକାର, ଏକ ବା ଅନେକ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ, ଦେବତା, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ବା ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ଦେବୀଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଏପରି ଭାବରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜିହ୍ୱା ଭାବେ ପରିଚିତ ସରସ୍ୱତୀ ମହାତ୍ମା ନାଗ ଅଶ୍ୱତରକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ଓ କମ୍ବଳଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ, ନାଗମଣିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେଉଛି; ଯାହା ଚାହୁଁଛ, କହ, ମୁଁ ଦେବି।” ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—“ମା, ପ୍ରଥମେ କମ୍ବଳଙ୍କୁ ମୋ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଦିଅ, ଏବଂ ଆମ ଦୁଇଝଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ସହ ଏକତା ଦିଅ।” ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ—“ନାଗମଣି ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାତଟି ସ୍ୱର, ରାଗ, ସାତଟି ଗୀତ ଓ ସେଇପରି ସାତଟି ସ୍କେଲ, ୫୧ଟି ତାଳ ଓ ତିନିଟି ଗ୍ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ଓ କମ୍ବଳ ପାଇବ । ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପାନ୍ନଗ-ଗୀତ, ଚାରି ପ୍ରକାର ମାପ, ତାଳ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୟ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ତାଳ ଜାଣିପାରିବ । ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଳ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ତାଳ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦେଇଛି; ସମସ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପାନ୍ନଗ-ଗୀତ ସହ ଏହି ସବୁ ତୁମେ ପାଇବ । ଏହା ଭିତରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଯାହା ଏହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯାହା ସ୍ୱର ଓ ଅନୁସ୍ୱାରରେ ଚିହ୍ନିତ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଓ କମ୍ବଳକୁ ଦେଇଛି । ଏବଂ, ଓ ନାଗ, ମାନବ ଲୋକ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହେବେ ନାହିଁ; ପାତାଳ, ଦେବଲୋକ ଓ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ତୁମେ ଦୁଇଝଣ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି ହେବ ।” ଏପରି କହି, ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ବାଣୀର ଅଧିପତି, ତାଙ୍କର କମଳ ନୟନର ଆଭାରେ ନାଗଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ତା’ପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ଆଗରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା; ଚନ୍ଦସ୍, ମାପ, ସ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇଝଣଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା । ଏବେ, ସପ୍ତସ୍ୱର ଓ ତାଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଦୁଇ ନାଗଭ୍ରାତା ଶିବଙ୍କୁ କୈଳାଶ ଶିଖରରେ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଯାଇଲେ । ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦୁଇଝଣ ଏକତାରେ ସ୍ୱର ଓ ଦକ୍ଷତା ଯୋଗାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ । ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ରହି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ, ଯାହାରେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ଗୀତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଏକ ବର ଚାହ, ଦିଅଛି ।” ତା’ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଅଶ୍ୱତର ଓ କମ୍ବଳ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ଯଦି ତ୍ରିନୟନ ଦେବତା ଆମ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ବର ଦିଅ—ମୃତ କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କ ଜନାନୀ ମଦାଳସା ଆମ ପରିବାରର କନ୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ; ସେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ଓ ରୂପ ନେଇ, ଆମ ଘରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଯୋଗିନୀ ଓ ଯୋଗୀମାତା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଉନ୍ତୁ ।” ମହାଦେବ କହିଲେ—“ନାଗମଣି ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ତେଣୁ ସେହିପରି ହେବ; ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ । ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ମଧ୍ୟ ବଲିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ତୁମେ ଖାଅ । ତୁମେ ଏହା ଖାଇଲେ, ତୁମ ଫଣାର ମଧ୍ୟରୁ ସେ ଶୁଭ ରୂପାବଳୀ ତଥା ପୂର୍ବ ଭଳି ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ । ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର; ସେହି କ୍ଷଣରେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଭା ଭୃକୁଟି ଧାରିଣୀ ତୁମ ଫଣାର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ । ଏହିପରି ଏକ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ପରେ, ଅମୃତ ସମ ରୂପାବଳୀ ଧାରଣ କରି, ଏକ ସତୀ ନାରୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଭାଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁନଃ ପାତାଳକୁ ଫେରିଲେ । ତା’ପରେ କମ୍ବଳଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ ନାଗ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ ବଲିର ମଝି ଅଂଶ ଭୋଜନ କରି, ମନରେ ମଦାଳସାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ସହିତ, ସେ ଶିଘ୍ର ତାଙ୍କର ଫଣାର ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ । ଏବଂ ନାଗ ଏହି କଥା କାହାକୁ କହିଲେ ନାହିଁ । ସେ ମଧୁର ଦନ୍ତ ଧାରିଣୀ ନାରୀକୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଗୃହାନ୍ତରେ ରଖିଲେ । ଏବଂ ନାଗରାଜଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ରୋଜ ଆସି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ ପରି ଖେଳିବା ସମୟରେ, ଏକ ଦିନ ନାଗରାଜ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଁ ସହ କହିଲେ—“ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେ କାହିଁକି ହେଉନାହିଁ? ଯିଏ ତୁମେ ଉପକୃତ, ସେ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ ।” “ସେ ରାଜପୁତ୍ର, ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା, ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆଣାଯାଉନାହିଁ?” ଏଭଳି ପ୍ରେମରେ ପିତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଇଝଣ ତାଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ ଓ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ମିଳି ମିଳିତ ହେଲେ । କୁବଳୟାଶ୍ୱଙ୍କ ସହ କିଛି କଥା ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିବା ଖବର ଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ରାଜପୁତ୍ର କହିଲେ—“ଏହି ଘର କି ତୁମ ନୁହେଁ?” “ମୋ ସମସ୍ତ ଧନ, ଯାନ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଯାହା ଚାହ, ସେ ସବୁ ତୁମର; ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ଧନ ବା ମଣି, ଦେଉଛି । ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରେମ କର, ତେବେ ମୋର ଘରକୁ ତୁମ ଘର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର; ମୋର ଯାହା ଅଛି ସେ ତୁମର, ଓ ତୁମର ଯାହା ଅଛି ସେ ମୋର ।” ଏଭଳି ଦୟାଳୁ ଓ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ମନଭାବରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ ।