ଯଡ଼ ଅନୁଭବ କଲେ: ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ପିତା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ ଏବଂ ମାନସିକ ହସରେ, ନାଗ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ନାଗ ରାଜା ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: "ଯଦି କୌଣସି କାମ୍ୟ କଥାକୁ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି, ମନୁଷ୍ୟ କିଛି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କ୍ଷତି। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ନୁହେଁ, ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ। ତେଣୁ, ମୋ ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କରିବି; ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହି କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।" ଏଭଳି କହି, ନାଗମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଅଶ୍ୱତର ହିମବତ ପର୍ବତର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ମନୋନିବେଶ କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ଶୁଭଦାୟିନୀ ଜଗତ୍ ଜନନୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସ୍ତୁତି କରିବି। ହେ ଦେବୀ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତି! ସତ୍ୟ, ଅଳ୍ପ, ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ—ଯେଉଁଠି ତୁମ ସହିତ ଏକତା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ଅବିନାଶୀ, ପରାଦେବୀ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନିର୍ମିତ; ଅବିନାଶୀ, ପରମ, ସର୍ବପରି, ଶେଷ ଅଣୁ ରୂପେ ନିର୍ମିତ। ଅବିନାଶୀ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଏହା ସବୁ ନଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବର; ଅଗ୍ନି କାଠରେ ରହେ, ଶେଷ ଅଣୁ ମାଟିରେ ରହେ। ଏହିପରି, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅବଶେଷ ଛାଡ଼ି ରହିଛି; ହେ ଦେବୀ, ଓଁକାର ରୂପ, ସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଦୁଇଟି ରୂପ ତୁମେ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଧାରଣ କରିଛ।" "ଏଠି, ହେ ଦେବୀ, ତିନି ମାପରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି। ତିନି ପ୍ରକାର ଆଲୋକ, ତିନି ପ୍ରକାର ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ଏଭଳି ତିନି ଧର୍ମର ଉତ୍ସ; ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଶବ୍ଦ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଆଶ୍ରମ। ତିନି କାଳ, ତିନି ଅବସ୍ଥା, ପିତୃଗଣ, ଦିନ ଓ ରାତି ଏବଂ ଏପରି ତିନି ମାପ ହେଉଛି ତୁମର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ, ହେ ସରସ୍ୱତୀ।" "ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି—ସାତ ସୋମ ଯଜ୍ଞ, ସାତ ହବି, ସାତ ପକା ନୈବେଦ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତୁମର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି; ଏଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ପରମ ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ଅର୍ଧ ମାପ ସହିତ ଅନୁଗୃହୀତ।" "ଏହି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅବିନାଶୀ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ରୂପ ହେଉଛି ତୁମର ପରମ ରୂପ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରୁନି। ଏହାକୁ ଜିଭ୍ବା, ଲାଲ ଓଠ, କିମ୍ବା ଏପରି କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।" "ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର, ବିଶ୍ୱ ରୂପ, ବିଶ୍ୱ ନାଥ, ପରମ ନାଥ—ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ବହୁ ଶାଖାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ତଥାପି କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଏକ ଓ ତଥାପି ଅନେକ, ଏକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଭାବର ଆଲିଙ୍ଗନ।" "ନାମହୀନ, ଛଅ ପ୍ରକାରରେ କୁହାଯାଏ, ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭାଜିତ, ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏକମାତ୍ର, ପରମ ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ।" "ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ପରମ ଆନନ୍ଦର ରୂପ ତୁମେ; ତେଣୁ, ହେ ଦେବୀ, ଯାହା ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ ବ୍ୟାପିଛ; ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଯାହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେ ସବୁ ତୁମେ।" "ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଚିରଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ନଶ୍ୱର; ଯେଉଁଠି ଥୋକ, ଯେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଭୂମିରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠି—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।" "ଯେଉଁଠି ନିରାକାର ଓ ଯେଉଁଠି ଆକାର ଅଛି, ସମସ୍ତ; ଏକ କିମ୍ବା ବହୁରୂପୀ ଭୂତମାନେ; ଦିବ୍ୟ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରେ, ଆକାଶରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠି—ସମସ୍ତ ତୁମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ତୁମର ଶବ୍ଦ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।" ଯଡ଼ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ସ୍ତୁତି ପାଇ, ଶ୍ରୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜିଭ୍ବା ଭାବେ ପରିଚିତ, ମହାତ୍ମା ଅଶ୍ୱତର ନାଗଙ୍କୁ କହିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: "ହେ କମ୍ବଳଙ୍କ ଭାଇ, ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେଉଛି; କହ, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ମୁଁ ଦେଉଛି।" ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ: "ହେ ଦେବୀ, ପ୍ରଥମେ କମ୍ବଳଙ୍କୁ ମୋ ସାଙ୍ଗୀ କରି ଦିଅ; ଏବଂ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱରସଂଯୋଗ ଦିଅ।" ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ: "ହେ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାତ ସ୍ୱର, ସାତ ରାଗ, ସାତ ଗୀତ ଏବଂ ସେହିପରି ସାତ ମେଳ; ଏକାବନ୍ନି (୫୧) ତାଳ ଏବଂ ତିନି ଗ୍ରାମ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା, ହେ ପାପହୀନ, ତୁମେ ଏବଂ କମ୍ବଳ ଦୁଇଜଣ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବ।" "ମୋ କୃପାରେ ତୁମେ ନାଗଗୀତର ପରମ କଳା, ଚାରି ପ୍ରକାର ମାପ, ତାଳ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୟ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ତାଳ ଜାଣିପାରିବ। ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଳ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ତାଳ ମୁଁ ଦେଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ଏବଂ ପରମ ନାଗସଙ୍ଗୀତ ମୋ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପାଇବ।" "ଏହାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଅଛି, ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯାହା ରେ ସ୍ୱର ଓ ଚିହ୍ନ ରହିଛି—ମୁଁ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଏବଂ କମ୍ବଳଙ୍କୁ ଦେଲି।" "ଏବଂ, ହେ ନାଗ, ମର୍ତ୍ୟଲୋକ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ବିଦ୍ୟାର ଅଧିକାରୀ ହେବେ ନାହିଁ; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମାତ୍ର ଏହାର ଅଧିପତି ହେବ, ପାତାଳରେ, ଦେବଲୋକରେ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।