ଏହି ଉତ୍କଳ ଗଥାରେ, ଋତଧ୍ୱଜ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—‘ମୁଁ ଯଦି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ନିରାଶ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେଇ ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବି, ତେବେ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ହସିବେ, ମୋତେ ଉପହାସ କରିବେ।’ ସେଉଁଠି ଏହି ଦୁଃଖରେ ତଳି ଯାଇବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା, ରାଜାଙ୍କୁ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ମୋତେ ନିର୍ଭର କରେ—ମୁଁ କିପରି ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି? ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠି ନାରୀଙ୍କ ଅଂଶକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ହିଁ ଉଚିତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରୟୋଜନରେ ନୁହେଁ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ଉପକାର ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କୃପାବଶତାରେ କରିବି, କୌଣସି ଫଳ କିମ୍ବା କ୍ଷତି ପାଇଁ ନୁହେଁ; ସେ ମୋ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ—ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଏହି ଅପରିଗ୍ରହ ତାଙ୍କ ପାଇଁ। ଏପରି ଭାବରେ ପୁଅମାନେ କହିଥିଲେ। ଋତଧ୍ୱଜ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଜଳଅଂଜଳି ଦେଲେ; ଏବଂ ପରେ ଯଥାବଧି କ୍ରିୟା ଶେଷ କରି, ଋତଧ୍ୱଜ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—‘ଯଦି ମଦାଲସା, ଗାନ୍ଧର୍ବ ପୁନ୍ୟ ଝିଅ, ମୋର ଜୀବନ ସଂଗିନୀ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହି ଜୀବନରେ ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ସଂଗିନୀ ନେଇବି ନାହିଁ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଆଉ କୌଣସି ନାରୀ ସହିତ ରମଣ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ। ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି, ଧର୍ମ ଗତିରେ ଚଲୁଥିବା ଶ୍ରୀମତୀ ସଂଗିନୀକୁ ବର୍ଜନ କରି, ଆଉ କୌଣସି ନାରୀ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ସତ୍ୟ କଥା।’ ପୁଅମାନେ ଏପରି କହିଲେ—‘ସମସ୍ତ ନାରୀ ସଂଗକୁ ବର୍ଜନ କରି, ପିତା, ସେ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ଗୁଣବତ୍ତା ସହିତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଖେଳ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସଂଗ ଛଡ଼ି। ଏହି ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ପିତା! କିଏ ଏହି ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।’ ଜଡ଼ା କହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ପିତା ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏବଂ ଭଲଭାବେ ବିବେଚନା କରି, ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର ପୁଅମାନେ ସହ ହସି କଥା କହିଲେ।’ ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—‘ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନ ଓ ଉଦ୍ୟମ ଅନର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଅନର୍ଥ। ଏହିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦୈବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୟତ୍ନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ଏହିପାଇଁ ପ୍ରୟତ୍ନ କରିବି; ତପସ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଘ୍ର ସଫଳ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।’ ଜଡ଼ା କହିଲେ—‘ଏପରି କହି, ନାଗରାଜ ପ୍ରଭୁ ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଗଲେ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ସେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଶୁରୁ କଲେ।’ ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ—‘ମୁଁ ଶୁଭ୍ର ଦେବୀ, ଜଗତ ଜନନୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାର ଉତ୍ସ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସ୍ତୁତି କରିବି।’ ‘ହେ ଦେବୀ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି, ସତ୍ୟ, କ୍ଷୁଦ୍ର, ମୁକ୍ତିଦାୟି, ଅର୍ଥବତ୍ତା—ଯାହା ତୁମସହ ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ, ତାହା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ଅବିନାଶୀ, ପରା ଦେବୀ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବସିଛି; ଅବିନାଶୀ, ପରା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁ ରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଅବିନାଶୀ, ପରା ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅନଶ୍ୱର ରୂପରେ; ଗଛରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଭୂମିରେ ଅଣୁ ଥାଏ। ତୁମେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଭୁତ, ଓଁକାର ରୂପ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ସବୁ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଛ। ତୁମେ ତିନି ମାପରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଗତ; ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି। ତିନି ପ୍ରଭା, ତିନି ରଙ୍ଗ, ତିନି ଧର୍ମ ଉତ୍ସ; ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଶବ୍ଦ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଆଶ୍ରମ। ତିନି କାଳ, ତିନି ଅବସ୍ଥା, ପିତୃମାନେ, ଦିନ ରାତି—ଏହି ତିନି ମାପ ହେଉଛି ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଏକାତ୍ମ ରୂପ। ବ୍ରହ୍ମର ଆଦି ଅନନ୍ତ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି: ସପ୍ତ ସୋମ ଯଜ୍ଞ, ସପ୍ତ ହୋମ, ସପ୍ତ ପାକ। ଏଗୁଡିକୁ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତୁମର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି; ଏବଂ ଏକ ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଅଛି, ଅର୍ଧ ମାପ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ। ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅବିନାଶୀ, ଦିବ୍ୟ, ଅପରିଣାମୀ—ଏହି ତୁମର ପରମ ରୂପ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ରୂପର କୌଣସି ଜିହ୍ବା, ଲାଲ ଠୋଡ଼, କିମ୍ବା ଏପରି ଆଙ୍ଗ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ— ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ରୂପ, ଜଗତର ନାଥ, ପରମ ନାଥ—ସାଂଖ୍ୟ ଓ ବେଦାନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ବହୁ ଶାଖାରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ଅସ୍ତି ଓ ଅନସ୍ତି, ତଥା କେବଳ ଅସ୍ତି; ଏକ ଓ ଅନେକ, ଏକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଭାବର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ନାମହୀନ, ଷଡ଼ଫଳ ନାମରେ, ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭାଜିତ, ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଏହି ଅନେକ ଶକ୍ତିମାନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ପରା, ଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ପରା ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଏହିପରି, ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ତୁମେ ବ୍ୟାପିଛ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅନନ୍ତ, ଅନ୍ୟ ଅନଶ୍ୱର; ଯେଉଁ ଷ୍ଟୂଳ, ତାହା ତିନି ତାର, ତାହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଭୂମି, ଆକାଶ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଯେଉଁ ନିରାକାର ଓ ଯେଉଁ ଆକାର, ଏହି ସମସ୍ତ; ଏକ କିମ୍ବା ଅନେକ ଜୀବରେ; ଦିବ୍ୟ, ଭୂମି, ଆକାଶ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଓ ଶବ୍ଦରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।