ଏହି ଘଟଣାରେ, ଏକ ଦିନ ରାଜପୁତ୍ର ଋତଧ୍ୱଜ ଗହନ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସେତେବେଳେ ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ କହିଲେ, "ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅ। ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି। ତୁମେ ତୁମ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ ଓ ଆମ ପ୍ରତିବାଦକୁ ଦୂର କର।" ଏପରି ଭାବରେ ଆଗୁଁଠି ଓ ପଛରୁ ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପିତା, ମାତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବା ପାଇଁ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ତାପରେ ଋତଧ୍ୱଜ ଭୂମିକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହା କ'ଣ ଘଟିଛି?" ପିତା ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦେଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ମଦାଳସା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତିନି ଲଜ୍ଜା ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଗଲେ। ତିନି ଭାବିଲେ, "ସେ ଯୁବତୀ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ—ଧର୍ମମୟା! ମୋ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା।" "ମୁଁ କଠୋର, ଅଧମ, ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିବା ମୃଗନୟନୀ ସହ ବିନା ବଞ୍ଚି ରହିଛି—ମୁଁ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର!" ପୁନି ସେ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ମୂଢ଼ତାର ଭାବକୁ ଦୂର କରି, ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: "ଯଦି ମୋ ପାଇଁ ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ କ'ଣ ଉପକାର କରିଛି? ଏହା ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ।" "ମୁଁ ଯଦି ଦୁଃଖରେ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିବି—'ହା ମୋ ପ୍ରିୟା!'—ତଥାପି ଏହା ଗୌରବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆମେ ପୁରୁଷ।" "ନହିଁଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ, ନିରାଶ, ଅଶୁଚି ଓ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହାସ୍ୟସ୍ପଦ ହେବି।" "ମୋତେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କରିବାକୁ ହେବ, ରାଜା ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ହେବ; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ—ତେବେ କିପରି ମୁଁ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି?" "ଏଠାରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନାରୀଙ୍କ ଅଂଶ ତ୍ୟାଗ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସବୁ ଦିଗରୁ ଏହି ଉଚିତ।" "ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, କୌଣସି ଫଳ ନା ଆଶାରେ, ନା କୌଣସି ଅନିଷ୍ଠରେ; ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ—ଏହି ଛୋଟ କର୍ମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ।" ଏପରି ଭାବରେ ପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ। ପରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଋତଧ୍ୱଜ ଜଳଅର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ତାପରେ ଋତଧ୍ୱଜ କହିଲେ, "ଯଦି ସେ ସୁସ୍ଥିରାଙ୍ଗୀ ମଦାଳସା ମୋ ପତ୍ନୀ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସଙ୍ଗିନୀ ନେବିନାହିଁ।" "ସେ ମୃଗନୟନୀ ଗାନ୍ଧର୍ବପୁତ୍ରୀ ଛଡ଼ା, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାରୀ ସହ ଭୋଗ କରିବିନାହିଁ—ଏହି ମୋ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଞ୍ଞା।" "ଧର୍ମରେ ଚଳିଥିବା ଗଜଗାମିନୀ ପତ୍ନୀକୁ ଛଡ଼ି, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ—ଏହି ମୋ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଞ୍ଞା।" ପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ, "ପିତା, ସେ ସମସ୍ତା ନାରୀ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମାନ ଧର୍ମବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ଖେଳି, ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି।" "ଏହି ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ! ଏହା କିଏ ପାରିବ? ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।" ଏବେ ଜଡ କହିଲେ, "ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପିତା ଚିନ୍ତା କଲେ; ତାପରେ ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରତି ହସିଥିବା ପରି କହିଲେ—" "ଯଦି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି, ମଣିଷ କୌଣସି କାମ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଓ କୌଶଳ ବ୍ଯର୍ଥ ହୁଏ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କ୍ଷତି।" "ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଉଭୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" "ତେଣୁ, ପୁତ୍ରମାନେ, ମୁଁ ଏହା ପାଇଁ ଉଚିତ ପ୍ରୟାସ କରିବି; ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରି ଏହା ଶୀଘ୍ର ସାଧିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି।" ଏପରି କହି, ନାଗରାଜ ଅଶ୍ୱତର ହିମବତ ପର୍ବତର ପବିତ୍ର ପ୍ଲକ୍ଷାବତରଣ ତୀରେ ଯାଇ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେଠାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ନାହାଇ, ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଅଶ୍ୱତର କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଶୁଭାଙ୍ଗୀ, ଜଗତ୍ଜନନୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ରୋତ୍ର ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସ୍ତୁତି କରିବି।" "ହେ ଦେବୀ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି! ସତ୍ୟ, ଅଲ୍ପ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଅର୍ଥବତୀ—ତୁମ ସହ ଯୋଗ ନ ହେଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଯଥା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।" "ତୁମେ ଅବିନାଶୀ, ପରମ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅବସ୍ଥିତ; ଅବିନାଶୀ, ପରମ, ସର୍ବଶେଷ ପରମାଣୁ ଭାବେ ନିର୍ମିତ।" "ଅବିନାଶୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପର; ଜଳେ ଅଗ୍ନି, ଭୂମିରେ ପରମାଣୁ ରହିଥାଏ।" "ଏପରି ତୁମେ, ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିଛ; ହେ ଦେବୀ, ଓଁକାରର ରୂପ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ସବୁ ତୁମେ।" "ଏଠି, ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ତିନି ମାପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ, ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି।" "ତିନି ପ୍ରଭା, ତିନି ରଙ୍ଗ, ତିନି ଧର୍ମସ୍ଥଳ; ତିନି ଗୁଣ, ତିନି ଧ୍ୱନି, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଆଶ୍ରମ।" "ତିନି କାଳ, ତିନି ଅବସ୍ଥା, ପିତୃମାନେ, ଦିନ ଓ ରାତି—ଏହି ତିନି ମାପ, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ତୁମ ସ୍ୱରୂପ।" "ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି: ସାତ ସୋମ ଯଜ୍ଞ, ସାତ ହବି, ସାତ ପାକା ନୈୱେଦ୍ୟ।" "ଏହି ସମସ୍ତ, ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତୁମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ କରନ୍ତି; ଏକ ଅନ୍ୟ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ପରମ ରୂପ ଅଛି, ଅର୍ଧମାପ ସହିତ।" "ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଅବିନାଶୀ, ଦିବ୍ୟ, ଅପରିଣାମୀ—ଏହି ତୁମ ପରମ ରୂପ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରୁନାହିଁ।