ଏହିପରି ଏକ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଏକ ଅପସରା, ଯିଏ ଗର୍ବ ଏବଂ ଅଭିମାନରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ। ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ କ୍ରୋଧରେ ଦୂଷିତ ହେବାରୁ, ହେ ମୂର୍ଖେ, ତୁମେ ପକ୍ଷୀ ଜାତିରେ ଶୋଳ ଦିନ ବଞ୍ଚିବାକୁ ପଡିବ। ତୁମ ନିଜ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡିବ ଏବଂ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ହେବେ, ହେ ଅପସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ। ଏହି ସମୟରେ ତୁମେ କୌଣସି ସୁଖ ନ ପାଇବ, କିନ୍ତୁ ଏହି କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ, ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ବାସ ପାଇବ। ତୁମେ ଏଠାରେ କିଛି କହିବାକୁ ନାହିଁ।” ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇ, ମହାର୍ଷି କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଇଲେ, ଏବଂ ଅପସରା, ଭୟ ଏବଂ ଅଭିମାନରେ କମ୍ପିତ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ସଦୃଶ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଭଳି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିନର କଥା, ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମହାନ ଯଶ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଭୂମିର ଶାସକ। ତାଙ୍କର ଶାସନ କାଳରେ ଦେଶରେ କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ରୋଗ, କିମ୍ବା ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହେଉନଥିଲା, ଆଉ କେହି ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନଥିଲେ। କୌଣସି ଲୋକ ଧନ, ବଳ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଅନ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ, ଏବଂ କୌଣସି ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ଝିଅ ଯୁବତୀ ହେଉନଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ମୃଗକୁ ଧାଉଥିଲେ, ତେବେ ସେ ମହିଳାମାନେ “ଆମକୁ ବଞ୍ଚାଅ” ବୋଲି କରୁଣ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଶୁଣିଲେ। ରାଜା ମୃଗକୁ ଛାଡ଼ି, କହିଲେ, “ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ! ମୋ ଶାସନରେ ଏମିତି କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କିଏ କରିପାରିବ?” ସେ ସେଇ ଚିତ୍କାରର ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସମସ୍ତ ବାଧାର କାରଣ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ଯିଏ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—“ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅପୂର୍ବ ତପୋବଳ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଧନୀ, ଦେବମାନେ ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ନିୟମ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ମନନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଗମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି?” “ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୌଶିକ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଆମେ ତ କମଜୋର। ଏହି ଭୟଭୀତ ମହିଳାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ପାରିହେବା ଅସମ୍ଭବ। କିମ୍ବା ସମ୍ଭବତଃ ଏହି ରାଜା ଆସିଛନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର ‘ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ’ ବୋଲୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଅଧିକାର କରି, ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।” ଏଭଳି ଭାବି, ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନନାଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଧିକାର କଲେ, ଏବଂ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କିଏ, ଯିଏ ଗାର୍ମେଣ୍ଟ ଧାରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଉଛି, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ ଅଛି? ଆଜି ମୋ ଧନୁର ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାକୁ ଯିବ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯିବ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ବଢିଯିବା ସହିତ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇଗଲା। ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତପୋବଳର ଧନ, ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ପତ୍ର ସଦୃଶ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ମୁନି କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ,” ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଥିଲେ। ରାଜା ବିନୟରେ ନମି, କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଏହା ମୋର ଧର୍ମ, ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ; ମୋ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୋତେ ଆପଣ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ ନାହିଁ। ଏକ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା ଦାନ ଦେବା ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଧନୁ ଉଠାଇ ଧର୍ମ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପଚାରିଲେ, “କାହାକୁ ଦାନ ଦିଆଯିବ? କିଏକୁ ରକ୍ଷା କରାଯିବ? କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ, ରାଜା? ଯଦି ତୁମେ ଅଧର୍ମକୁ ଭୟ କର, ତେବେ ଦ୍ରୁତ କହ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଦାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ହେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଭୟଭୀତ, ସେମାନେ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଚୋରମାନେ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରାଯିବ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ରାଜଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହାଁଉଛି, ତେବେ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, ରାଜା ଅନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ମନେ ହେଲା ପୁନଃ ଜନ୍ମ ହେଲା, ଏବଂ ସେ କୌଶିକଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହାଁନ୍ତି, ସଂକୋଚ ବିନା କହନ୍ତୁ; ଏହା ଯେତେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉ, ମୁଁ ଦେବି। ସୁନା, ମଣି, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦେହ, ପ୍ରାଣ, ରାଜ୍ୟ, ନଗର, ଧନ—ଯାହା ଆପଣ ଚାହିଁବେ।” ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାଜା, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଲ, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ରାଜ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦାନ ଦିଅ।” ରାଜା କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଦାନ ଦେବି; ଆପଣ ଯେଉଁ ଚାହିଁବେ, ଜଣାନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ସମୁଦ୍ର ସହ ବିଶ୍ୱ ଭୂମି, ତାହାର ରାଜା, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ରହିଛି, ତାହା ସହ; ତୁମ ଧନ, ଭଣ୍ଡାର, ତୁମ ସବୁକିଛି, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅ ଏବଂ ଦେହ ବ୍ୟତୀତ। ଏବଂ ଧର୍ମ, ଯାହା ଏଠାରୁ ଯାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଅଧିକ କଥା କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ଦିଅ।” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ଥିତି,” ହାତ ଜୋଡି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପଚାରିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଲ—ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି, ଶକ୍ତି, ଧନ—ତେବେ ଏବେ ଯେତେବେଳେ ତପସ୍ବୀ ରାଜ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, କିଏ ଅଧିକାରୀ?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେଉଥିଲି, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ମାଲିକ ଥିଲେ; ଏବେ ତ ଅଧିକ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଦେଲ, ରାଜା, ଯେଉଁଠି ମୋର ଅଧିକାର ରହିଛି, ସେଠାରୁ ବାହାରିଯିବା ଉଚିତ।” ତେବେ ରାଜା ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ, କମରପଟି, ଜନେଉ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶୈବ୍ୟା ଏବଂ ଶିଶୁ ପୁଅ ସହ ବାର୍କ ପରିଧାନ କଲେ।