ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ରାଜାଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଦୟା ଓ ତ୍ୟାଗର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଢତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ରାଜା କହିଲେ, "ଯଦି ମୋ ଏକାକି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାରେ ଅନେକ ପୀଡିତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ପାଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କଣ ହାସଲ କରିନଥିଲି? ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଏବେ ଯିବି।" ଏହି ସମୟରେ ଯମର ଦୂତ କହିଲେ, "ଧର୍ମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି ତୁମକୁ ନେବାକୁ; ରାଜା, ଆମ ସହିତ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।" ତାପରେ ଧର୍ମ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରିଛ; ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଦେରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯାଅ।" କିନ୍ତୁ ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହେ ଧର୍ମ, ନରକରେ ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଦୟାର ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଛନ୍ତି—'ଆମକୁ ବଞ୍ଚାଅ!' ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଯିବି ନାହିଁ।" ତାହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ଏହି ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ତୁମେ ନିଜ ସୁକର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଦରକାର।" ରାଜା ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ହେ ଧର୍ମ, କିମ୍ବା ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୋର ଯେତେ ଶୁଭ କର୍ମ ଅଛି ତାହାର ମାପ କି? ମୋତେ ଏହା କୁହ।" ଧର୍ମ କହିଲେ, "ସମୁଦ୍ରର ଜଳବିନ୍ଦୁ, ଆକାଶର ତାରା, ବର୍ଷାର ଧାରା, ଗଙ୍ଗାର ବାଳୁକା—ଏମିତି ଅଗଣିତ ଯେତେ ଅଛି, ସେପରି ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଅଗଣିତ।" "ହେ ମହାରାଜ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଏହି ସବୁଠାରୁ ବେଶି; ଏବଂ ଆଜି ତୁମେ ଯେ ନରକବାସୀଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇଲେ, ତାହାରେ ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ଲକ୍ଷଗୁଣା ବଢ଼ିଗଲା।" "ଏହିପରି ଦୟାଶୀଳ ରାଜା, ଏବେ ଅମର ଲୋକକୁ ଯାଅ, ତାହାଁର ଫଳ ଉପଭୋଗ କର। ଏହି ପାପୀମାନେ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ନରକରେ ଥାଉନ୍ତୁ।" କିନ୍ତୁ ରାଜା ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଲେ, "ମୋ ସାଙ୍ଗ ଅଭିଲାଷ ଲୋକମାନେ କେମିତି କରିବେ, ଯଦି ସଦ୍ଜନଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ନପାଆନ୍ତି?" "ଏହିପରି ହେଉଛି, ହେ ଦେବେଶ, ମୋର ଯେତେ ଶୁଭ କର୍ମ ଅଛି, ତାହାର ଫଳରେ ନରକରେ ଯେଉଁ ପାପୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।" ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ରାଜା, ଏପରି କରି ତୁମେ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏବେ ଦେଖ, ଏହି ପାପୀମାନେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି।" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସମୟରେ ଦେବଦୁତମାନେ ଫୁଲ ଝରାଇଲେ ଓ ଏହି ଦୟାଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସାଇ, ହରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଗଲେ। ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟେ ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥିଲୁ, ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଆଉ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲୁ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନରକ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପଫଳାନୁସାରେ କେଉଁ ଯୋନି ମିଳେ, ତାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲି। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଦେଖିଥିଲି, ସେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ତାପରେ ପିତା କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ସଂସାରର ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଅଚଳ ଚକ୍ର, ମନକୁ ମୁହଁ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବିବେଚନା କରି ଦେଖାଇଲ।" "ମୁଁ ଏହି ସବୁକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛି । ଏବେ ଏହି ନିୟମାନୁସାରେ ମୋତେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?" ପୁତ୍ର କହିଲେ, "ଯଦି ମୋର କଥାରେ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ କର, ପିତା, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଓ ବନବାସୀ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କ୍ରିୟା କରି, ଅଗ୍ନି ରଖିବାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କର।" "ଅଲ୍ପ ଭୋଜନ କର, ନିୟମିତ ରହ, ଅକ୍ଷୟ ପରିଶ୍ରମୀ ଭିକ୍ଷୁ ହୋଇ, ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ବାହ୍ୟ ଜଗତ ସହ ସଂଯୋଗ ଦେଖିବାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଚାଲ।" "ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ ମିଳନକୁ ଚିକିତ୍ସା କରେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ୟନାତୀତ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା; ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁନି ବାହ୍ୟ ଭୂତାଦି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ।" ପିତା ପଚାରିଲେ, "ପୁତ୍ର, ଏହି ମହାଯୋଗ, ମୋକ୍ଷର ସର୍ବୋତ୍ତମ କାରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପଞ୍ଚଭୂତ ରହିତ ହେବି, ଆଉ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନି ନ ପାଇବି, ତାହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।" "ଯେଉଁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଆସକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି ନଥାଏ, ସେ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ।" "ମୋ ଦେହ ଓ ମନ ସଂସାରିକ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜଳିଯାଇଛି; ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶୀତଳ ଜଳରେ ମୋତେ ସିଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ଅଜ୍ଞାନର କଳା ସର୍ପ ମୋତେ ଦଶିଛି, ତାହାର ବିଷରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛି; ଏହି ମୃତ ସଦୃଶ ମୋତେ ତୁମ ଅମୃତ ସମ ଶବ୍ଦରେ ପୁନର୍ଜୀବିତ କର।" "ପୁତ୍ର, ପୁତ୍ରୀ, ଘର, ଜମି ଓ ଆସକ୍ତିର ଦାନ୍ତିରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ; ତୁମେ ଯଥାଶୀଘ୍ର ତଥ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନର ତାଳା ଖୋଲି, ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର।" ପୁତ୍ର କହିଲେ, "ପିତା, ଏବେ ତୁମେ ଯୋଗ ଶୁଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଏକଦା ଅଲର୍କଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।" ପିତା ପଚାରିଲେ, "ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ କିଏଙ୍କର ପୁତ୍ର, କିପରି ସେ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ? ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅଲର୍କ କିଏ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ?" ପୁତ୍ର କହିଲେ, "ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରରେ କୌଶିକ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପରେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେ କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହେଲେ।" "ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସଦୃଶ ସେବା କରୁଥିଲେ—ପାଦ ମର୍ଦ୍ଦନ, ଅଙ୍ଗ ମାଲିଶ, ସ୍ନାନ କରାଇବା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇବା, ଖାଇବା ଦେବା।" "ଫୁଲ, ମଳ, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶୁଚି ଦୂର କରି, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ସେବା କରି, ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ।" "ଯଦ୍ୟପି ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ଓ ଅତି ନମ୍ର ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁଧିରେ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହି ଗାଳି ଦେଉଥିଲେ।" "ତଥାପି ସେ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସମ ଭାବିଥିଲେ; ଯଦ୍ୟପି ସେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଭାବିଥିଲେ।" "ଚାଲି ପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକଦିନ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ସେ ଘରକୁ ନେଇଯାଅ।