ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ସମସ୍ତଙ୍କ ଗଳା କାପିଉଠିଲା; ସେମାନେ ଆପସରେ କହିଲେ, “ଏହା ଆମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ଅପ୍ସରା—ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ବପୁ, ଯିଏ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିବାରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ—ସେ କହିଲେ, “ଆଜି ମୁଁ ସେଇ ମୁନିଂକ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି।” ବପୁ କହିଲେ, “ଆଜି କାମଦେବଙ୍କ ସହାୟତାରେ, ଯାହାଙ୍କର କାମବାଣ ରତିର ରସରେ ଭିଜିଥାଏ, ମୁଁ ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ମୁନିଙ୍କୁ ବି ମନ୍ଥିତ କରିଦେବି। ବ୍ରହ୍ମା, ଜନାର୍ଦନ, କିମ୍ବା ନୀଳକଣ୍ଠ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ମୋର କାମବାଣରେ ଆହତ ହେବେ।” ଏହିପରି କହି ବପୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ। ଏଠି, ସେ ମହାମୁନି ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠାର ଖଣ୍ଡବିତାନ କୋଇଲିର ଗୀତ ପରି ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ସେଠି ବପୁ ଅପ୍ସରା କିଛି ଦୂରେ ଦାଁଡ଼ି ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମୁନି ସେଇ ଗୀତର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସେ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ତାହା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସର୍ବାଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ତାହା ଅପ୍ସରା। ମୁନି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଜାଣିଲେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଫଳରୂପେ ରୋଷ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ ସେଇ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି ବପୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଆକାଶଚାରିଣୀ, ତୁମେ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମୋର ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ବେଦନା ଦେଇଛ। ଏହି କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ପକ୍ଷୀ ଜାତିରେ ଷୋଳ ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେବ। ତୁମେ ତୁମ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ପକ୍ଷୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସନ୍ତୋଷ ନ ପାଇବ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ। ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ଏଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସେ ମୁନି ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ବପୁ ଅପ୍ସରା, ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ବିଚଳିତ ମନସ୍କା, ଅନେକ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହା ପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର। ସେ ଏକ ରାଜର୍ଷି, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ଯାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସରିଥିଲା। ତାଙ୍କର ଶାସନକାଳରେ କେବେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ରୋଗ କିମ୍ବା ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇନଥିଲା, ନାଗରିକମାନେ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉନଥିଲେ। କେହି ଧନ, ବଳ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇନଥିଲେ; ଏବଂ କୌଣସି ନାରୀ ତାଙ୍କର ଯୁବାବସ୍ଥା ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଉନଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ମୃଗକୁ ଧାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାଧିକ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ “ଆମକୁ ବଞ୍ଚାଅ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ରାଜା ମୃଗକୁ ଛାଡ଼ି, କହିଲେ, “ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ! ମୋ ଶାସନରେ ଏପରି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ କିଏ କରିପାରିବ?” ସେ ଚିତ୍କାର ଅନୁସରଣ କରି, ବିଘ୍ନର କାରଣ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭାବିଲା—“ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତପୋବଳ ଓ ଶକ୍ତିର ଧାରୀ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ମନନିଗ୍ରହ ସହ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି—ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ସେ ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନଦେବତା ଭାବିଲେ, “କୌଶିକ ମୁନି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହ ସୁରକ୍ଷିତ, ଆମେ ଦୁର୍ବଳ; ଏହି ଭୟଭୀତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ପାର୍ ହେବା ଅସମ୍ଭବ। କିମ୍ବା ଏହି ରାଜା ଆସିଛନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର ‘ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ’ କହୁଛନ୍ତି; ଚାଲ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକାର କରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି।” ଏପରି ଭାବି, ସେ ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନଦେବତା ରାଜାଙ୍କୁ ଅଧିକାର କଲେ, ଏବଂ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “ଏହି କିଏ ଦୁଷ୍ଟ, ଯାହା ତାଙ୍କର ପୋଶାକର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇଛି, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ? ଆଜି ମୋ ଧନୁର ତୀରରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରେ ପଡ଼ିବ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଛିନ୍ନ ହେଇଯିବ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ତପସ୍ୟାର ଧନ, ଭୟରେ ଅତିବେଗରେ କାପିଲେ, ଅଶ୍ୱଥ ଗଛର ପତ୍ର ପରି। ମୁନି କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ”, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ରାଜା ନମ୍ରତାରେ ନମି, କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଏହି ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଦୋଷ ନୁହେଁ, ମୋର ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଅଛି, ଆପଣ ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେବେ ନାହିଁ। ରାଜା ଯଦି ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ଦାନ ଦେବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପଚାରିଲେ, “କାହାକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ? କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ? କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ରାଜନ୍? ଧର୍ମ ଭୟ କର, ତେବେ ଶୀଘ୍ର କହ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଦାନ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଭୟଭୀତ, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ। ଚୋରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରାଯିବ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛ, ଏବଂ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ କର୍ମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ଆମକୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ନବଜନ୍ମ ପାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, ‘ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି ନିର୍ଭୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ସୁନା, ମାଣିକ୍ୟ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦେହ, ପ୍ରାଣ, ରାଜ୍ୟ, ନଗର, ଧନ—ଆପଣ ଯାହା ଚାହିବେ।’” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଲ, ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିଲି। ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ରାଜସୂୟ ଦାନ ଦିଅ।” ରାଜା କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଦାନ ଦେବି।