ଶ୍ମଶାନ ମଠରେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିର ଭୂତ-ପିଶାଚମାନେ ଶବ ଭୋଜନ କରି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅଶୁଚିତାରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜପୁତ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ଜନ୍ମଦାତାଙ୍କୁ ବାହୁଡ଼ି ଧରି, ଶତଶଃ ଶୋକରେ ଭାସି ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ରାଣୀ ବି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ, କି ସତ୍ୟ? ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଦୟାକରି ଏହା କହ ।” ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ଏହି ଅବସ୍ଥା ସତ୍ୟ, ତେବେ ଧର୍ମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ପୃଥିବୀର ପୂଜା ଓ ସୁରକ୍ଷାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମ ରାଜ୍ୟରୁ ବହିଷ୍କୃତ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା କିମ୍ବା କରୁଣା କିଛି ନାହିଁ ।” ରାଣୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କ ସୁକୁମାର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ କେମିତି ସେ ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାହା କହିଦେଲେ । ରାଣୀ ବି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁର ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ ଖୋଲି କହିଲେ । ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, “ପ୍ରିୟେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଦୀର୍ଘକାଳ ଭୋଗିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମୋ ହାତରେ ନୁହେଁ, ମୋର ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଦେଖ । ଯଦି ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ତେବେ ପୁନି ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଦାସ ହେବି । ମୁଁ ନରକରେ କୀଟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିତ ହେବି, ପୀବା, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ତନ୍ତୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟଙ୍କର ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବି । ତଳବର୍ଗ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗିବି, କିମ୍ବା ରୌରବ ଓ ମହାରୌରବ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବି । ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ପାର ମୃତ୍ୟୁ, ଏହି ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା । ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଅସହାୟ ହୋଇଛି; ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି?” “କେବେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଲୋକ ପାପ କାମନା କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ, କିମ୍ବା ତଳବର୍ଗ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ । ବୈତରଣୀର କଂଟା ଭରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ପୁଅ ହାରାଇବା ଦୁଃଖ ସମାନ; ମୁଁ ଏହି ପୂତ୍ରଦେହକୁ ଅଗ୍ନିୟଜ୍ଞରେ ଦେଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି । ମୁଁ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଯିବି, ପ୍ରିୟେ; ମୋ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର । ତୁମେ ଅନୁମତି ନେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ, ହସୁଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ । ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଯଦି କିଛି ଦାନ କରିଥିଲି, ଯଦି କିଛି ହୋମ କରିଥିଲି, ଯଦି ବୃଦ୍ଧମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ— ତେବେ ପରଲୋକରେ ମୋ ପୁଅ ଓ ତୁମ ସହିତ ମୋର ମିଳନ ହେଉ । ଏ ଲୋକରେ ଏପରି ଆଶା କେମିତି ସଫଳ ହେବ? ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆମ ପୁଅକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯିବି । ଯଦି କେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି ଅନୁଚିତ କଥା କହିଥିଲି, ହସି କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତରେ, ତେବେ ସେସବୁ ଖ୍ଷମା କର । ରାଣୀ ଭାବରେ ଗର୍ବ କରି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ଯେପରି ତୁମେ ତୁମ ପତିକୁ କିମ୍ବା ଦେବତାକୁ କର ।” ତାପରେ ରାଣୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ରାଜଋଷି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭାର ସହିପାରୁନାହିଁ, ଆଜି ତୁମ ସହିତ ତାପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି ।” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ: ତାପରେ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଉପରେ ରଖିଲେ; ପତ୍ନୀ ସହିତ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ଦଢ଼ି ହେଲେ । ରାଜା ତାଲପତ୍ର ମନେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ହୃଦୟଗୁହାରେ ବସିଥିବା ପରମାତ୍ମା ନାରାୟଣ, ଶ୍ରୀହରି, ବସୁଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିରୋମଣି, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ବ୍ରହ୍ମ, ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଧର୍ମଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗେ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ଶୁଣ; ଏଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଧର୍ମ ମହାଭାଗ ଏସାରିଛନ୍ତି ।” ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ, ଲୋକପାଳ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଓ ଅନେକ ଦେବତା ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ତିନି ଲୋକ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରୀତି ସ୍ଥାପନ କରିପାରିନଥିଲେ, ସେ ବି ଏଉଁଠି ଆସି, ଏବେ ତୁମ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରୀତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଏହାପରେ ଧର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଗାଧିପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଏବେ ଧର୍ମ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ଅବିଚାର ନ କର; ତୁମ ଛମା, ସଂଯମ, ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୁଁ ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଛି ।” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ! ମୁଁ ଶକ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ଜୟ କରିଛ । ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ; ତୁମ କର୍ମରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମେ ସେଠାକୁ ପାଇଛ ।” ତାପରେ ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବସଭାରେ ବସି, ଆକାଶରୁ ଅମୃତ ବର୍ଷା କରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂର କଲେ । ଫୁଲ ର ବର୍ଷା ଓ ଦିବ୍ୟ ଢୋଳର ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଦେବସଭାରେ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଉଠିଲେ—ସୁକୁମାର ଦେହ, ନିରୋଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ । ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ବିଭାସ୍ୱର ହେଲେ । ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଉତ୍ସବମୟ ହେଲା; ଏପରି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ ପରମ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ତୁମ କର୍ମଫଳରେ ଏହି ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଛ ।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣ ଅନୁମତି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ମୋ ମାଲିକ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ ପୂରଣ କରି ନଥିଲି, ସେଠା ନ ପୂରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବିନାହିଁ ।” ଧର୍ମ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖ ଜାଣି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନେଇଯାଇଥିଲି ଓ ସେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇଥିଲି ।