ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖ ଦେଖି ରାଣୀ ତାଙ୍କର ପତି ଓ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିବା ଦଣ୍ଡକୁ ଦେଖି ଅତିବି ଘୃଣାବୋଧ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ଆଖି ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ତିନି ଦୀରେ-ଦୀରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି ଏକ ଖଣ୍ଡିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ହେ ନିଷ୍ଠୁର, ଅନ୍ୟାୟୀ ଓ ଘୃଣିତ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜା, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡି, ମୁଁ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚି, ଏହି ରାଜାକୁ ତୁମେ ଏବେ ଘୃଣିତ ଚଣ୍ଡାଳ କରିଦେଲା। ଆହା ରାଜା! ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ଆଜି କାହା ମୋତେ ଭୂମିରୁ ଉଠାଇ ପୂର୍ବବତ ଶୟନରେ ବସାଏ ନାହିଁ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ରାଜଛତ୍ର, ଚାମର ବା କୂଚିଲା ପଖା କିଛି ଦେଖୁନି; ଏହି କେମିତି ଭାଗ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ? ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯେଉଁଠି ପଦାଚାରଣ କରୁଥିଲ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସେବକ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାଟିରୁ ଧୂଳି ପୋଖାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମ ଗଳାରେ ଖୋପ ଲଗାଇଥିବା ଖପର, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମାଟି ଭାଣ୍ଡର ମାଳା, ମୃତ ଦେହର ଅଂଶ ଲଗା ଜଟା, ଏହା ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଛ। ଚର୍ମ ଛିଡ଼ି ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ମାଟି ତୁମ ଶରୀରରେ ଲଗା, ଅଧଜଳି ହାଡ଼, ଭସ୍ମ ଓ ମଜ୍ଜା ଲଗିଥିବା ଦେଖି ଭୟ ଲାଗୁଛ। ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱଳ୍କାର ଚିତ୍କାରରେ ତୁମେ ତାନ୍ତି, ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଶ୍ମଶାନ ଆକାଶ ଚିତାଧୂମରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି। ରାତିରେ ଭୂତପ୍ରେତମାନେ ମୃତଦେହ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଶ୍ମଶାନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ତାଙ୍କର ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶତଶଃ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ବିଳାପ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା! ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ, କି ତଥ୍ୟ? ମୋତେ କହ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି। ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ ହୁଏ, ଧର୍ମରେ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ଭୂମିର ପୂଜା ଓ ରକ୍ଷାରେ କିଛି ଫଳ ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନୀତି, କରୁଣା କିଛି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛ।" ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଆହୁରି କରି ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଆସିଲା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି ଏବଂ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ଘଟିଲା ସେଥିରେ କହିଲେ। ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, “ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭୋଗିବାକୁ ଚାହୁଁନି; ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମୋ ହାତରେ ନୁହେଁ, ମୋ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଦେଖ। ଯଦି ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବି। ମୁଁ ନରକରେ, କୀଟମାନେ ଖାଇବା ଭୟଙ୍କର ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ, ରକ୍ତ, ପୁୟ, ଚର୍ବି ଓ ମାଂସ ମିଶିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବି। ତିକିନ୍ତା ପତ୍ରର ଅରଣ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା ରୌରବ ଓ ମହାରୌରବ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବି। ଯିଏ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାର ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା। ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ମୁଁ କିପରି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିପାରିବି, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ। କିମ୍ବା, ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ, ସେ ଅପରାଧ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ; କିନ୍ତୁ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ, କିମ୍ବା ତିକିନ୍ତା ପତ୍ରର ଅରଣ୍ୟରେ, ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ। ବୈତରଣୀର ଶୂଳ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି, ପୁଅ ହାରାଇବାର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ଏପରି ମୁଁ, ପୁଅର ଦେହ ହୋମାଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛି। ମୁଁ ବିନାଶ ହେବି, ପ୍ରିୟେ; ମୋ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କର। ଅନୁମତି ମିଳିଲେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ। ମୋର କଥା ଶୁଣ, ପ୍ରିୟେ, ଯଦି ମୁଁ କିଛି ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି— ତେବେ ପରଲୋକରେ ପୁଅ ଓ ତୁମ ସହିତ ପୁନଃ ମିଳନ ହେଉ; ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ଆଶା କିପରି ସମ୍ଭବ? ତୁମ ସହିତ ପୁଅକୁ ଖୋଜିବାକୁ ମୁଁ ଚାଲିଯିବି; ଏବଂ ଯଦି କେବେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କଥା କହିଥିଲି, ମଜାକରେ କିମ୍ବା ଗୋପନରେ— ସେସବୁ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କର। ରାଜ୍ୟର ଗର୍ବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନି; ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପତି ଓ ଦେବତା ସମାନ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ମଙ୍ଗଳମୟେ।" ତାପରେ ରାଣୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା ଋଷି, ଏହି ଅତି ଭାରୀ ଦୁଃଖ ଭୋଗିପାରୁନି, ଆଜି ତୁମ ସହିତ ଦହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଜା ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପୁଅଙ୍କୁ ଉପରେ ରଖିଲେ; ପତ୍ନୀ ସହିତ ହାତ ଜୋଡି ବାଦିଲେ।" ରାଜା ତାପରେ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ପରମାତ୍ମା, ନାରାୟଣ, ହରି, ବସୁଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ବ୍ରହ୍ମ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଧର୍ମଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଦ୍ରୁତ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଆସି କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଶୁଣ, ଏଠି ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି।" ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ, ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କ ଭାନ୍ଦା, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରୁଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏମିତି ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ତିନି ଲୋକ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିପାରିନଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ତୁମ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହିପରେ ଧର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକାଠି ଆସିଥିଲେ। ଧର୍ମ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଅତି ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନି! ମୁଁ ଧର୍ମ ତୁମ ଛମା, ଦମ, ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଆସିଛି।" ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ହେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମହାଭାଗ!