ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ କହିଲେ, “ହାୟ, ମୋ ପୁଅ! ତୋର ନାରମ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ, ଭୃକୁଟି, ନାକ ଓ ଘନ କଳା କେଶ—ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ? ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!” ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମିଷ୍ଟି ଧ୍ୱନିରେ ଡାକି ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥିଲ, ଏବେ କାହାକୁ ମୁଁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, “ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!” ବୋଲି ଡାକିବି? ଏବେ କାହାର ଗୋଡ଼, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀର ହଳଦିଆ ଧୂଳି ଲାଗିଥାଏ, ମୋ ଉପର ଚେଳି ଓ ଅଙ୍ଗକୁ ମେଳିଦେବ? ତୁମେ ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମନେଉଥିବା, ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମନର ଆନନ୍ଦ, ହାୟ ମୋ ପୁଅ! କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ବସ୍ତୁ ପରି ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲି। ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ସମ୍ପଦ ହାରାଇଯିବା ପରେ, ବିପରୀତ ଭାଗ୍ୟର କୁଟିଳ ସର୍ପ ମୋ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଲା। ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖି, ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଦଶିଛି, ତାହାର ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧା ହେଉଛି। ତାପରେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅ—ଏକମାତ୍ର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିକୁ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁବିଗଳିତ କଣ୍ଠରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ। ରାଣୀ ଚିହ୍ନିଲେ, “ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ପୁରୁଷସିଂହ—ତାଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହି ହେଲେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଉଦ୍ଧତ ନାକ, କଳିକା ପରି ଦାନ୍ତ—ଏହି ଗୁଣ ତାଙ୍କର ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଓ ଖ୍ୟାତିକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।” “କିଏ ଏହି ରାଜା, ଆଜି ଶ୍ମଶାନକୁ କେଉଁ ଦେଖି ଆସିଛନ୍ତି?” ଜଣାପଡିଲା, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶୋକକୁ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଭୁଲି, ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଶୋକ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାଣୀ, ପତିଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦେଖି ଏକ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭଳି ଅନୁଭବ କଲେ। ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ବିୟୋଗ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ସ୍ଥିର ହେଲେ ଓ କଣ୍ଠ ଅଟକାଇ କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ଦୟ, ନୀତିହୀନ, ନିନ୍ଦିତ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମ ପାଇଁ ଏଇ ଦେବତୁଳ୍ୟ ରାଜା ଏବେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ବନ୍ଧୁ ଛାଡି, ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଅ ବିକ୍ରି କରି, ଏହି ରାଜାକୁ ତୁମେ ନିନ୍ଦିତ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ କରିଦେଲ। ହାୟ, ରାଜନ! ମୁଁ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଏବେ କିଏ ମୋତେ ଭୂମିରୁ ଉଠାଇ ପୂର୍ବରୁ ପରି ବିଛାନାରେ ବସାଇବ?” “ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ରାଜଛତ୍ର, ଚାମରୀ, କିମ୍ବା ଯକ୍ତୃତ୍ ଚାମରୀ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହି କେଉଁ ଭାଗ୍ୟର ବିପର୍ୟୟ? ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାଲୁଥିଲ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇଥିରେ ସହାୟକ ହେଉଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଉପର ଚେଳି ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ସଫା କରୁଥିଲେ। ଏବେ ତୁମ ଗଳାରେ ଖୋପର ଖୋପ ଲାଗିଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମାଟି ପାତ୍ରର ମାଳା, ମୃତଦେହର ଅବଶେଷ ଲାଗିଥିବା ଜଟା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛ। ଚର୍ମରୁ ଚୁଇଁଥିବା ଚର୍ବିରେ ଶୁକା ମାଟି ଲାଗିଛି, ଅଧଜଳି ହାଡ଼, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା ଏକାଠି ଲଗି ଭୟଜନକ ହୋଇଯାଇଛ। ଶବ ଦାହର ଧୂଁଆଁ ଆକାଶକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇଛି, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱାନମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନରେ ମୁଁ ଉତ୍ତିଡ଼ିତ। ଏଠାରେ ଶବ ଭୋଗ କରୁଥିବା ରାତିର ଚରାଚରୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ଏ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଅଶୁଚି ଶ୍ମଶାନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଶତଶଖ ଶୋକରେ ଆବେଗ ଅନ୍ତରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ତାପରେ ରାଣୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ! ଏହା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ସତ୍ୟ? ଦୟାକରି କହ, ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି। ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତେବେ ଧର୍ମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ଭୂମିର ପୂଜା ଓ ସୁରକ୍ଷାରେ କିଛି ଭରସା ନାହିଁ। ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନୀତି, କିମ୍ବା କରୁଣା କିଛି ନାହିଁ, ଯେଉଁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମଧ୍ୟ ତୁମ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛ।” ରାଣୀଙ୍କ ଏହି ଶୋକାନ୍ବିତ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଳ୍ପାଙ୍ଗୀକୁ କହିଲେ, କିପରି ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡିଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ଶୋକ କରି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ, ପୁଅଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହା କଥାଇଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି; ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମୋ ହାତରେ ନାହିଁ, ଦୂର୍ବଳାଙ୍ଗୀ, ମୋ ଅବସ୍ଥା ଦେଖ। ଯଦି ମୁଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତି ଛାଡ଼ି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ଦାସ ହେଉଛି। ମୁଁ ନରକରେ କୀଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗିବି, ପୀବା, ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ମାଂସରେ ପୁର୍ଣ୍ଣ ଭୟଙ୍କର ବୈତରଣୀ ନଦୀରେ ଯାଇପଡିବି। ତିକ୍ତପତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗିବି, କିମ୍ବା ରୌରବ ଓ ମହାରୌରବ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିବି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୋକସମୁଦ୍ରରେ ଏତେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ସେଇ ପାର; ଏହି ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା। ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରଭାବକୁ ଅପରାଧୀ ଭଳି ଭୋଗୁଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିପାରିବି?” “କିମ୍ବା, ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ, ସେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରେ; କିନ୍ତୁ ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ତିକ୍ତପତ୍ର ଅରଣ୍ୟରେ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନାହିଁ। ବୈତରଣୀର କଠୋର ଫନ୍ସ, ପୁଅ ହାରାଇବାର ଶୋକ—ଦୁଇଟି ସମାନ। ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କ ଦେହକୁ ହୋମାଗ୍ନିରେ ଦେଖି, ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଛି। ମୁଁ ଏବେ ପଡ଼ିଯିବି, ଦୂର୍ବଳାଙ୍ଗୀ; ମୋ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର। ତୁମେ ଅନୁମତି ନେଇ, ସୁନ୍ଦର ହସିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଅ। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଦୂର୍ବଳାଙ୍ଗୀ, ଭକ୍ତି ସହିତ: ଯଦି ମୁଁ ଦାନ କରିଥିଲି, ଯଦି ମୁଁ ନିବେଦନ କରିଥିଲି, ଯଦି ମୁଁ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲି—ତେବେ ପରଲୋକରେ ମୋ ପୁଅ ଓ ତୁମ ସହିତ ପୁନଃ ମିଳନ ହେଉ। ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ଇଚ୍ଛା କିପରି ସମ୍ଭବ?” “ଭଲ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି, ଆମ ପୁଅକୁ ଖୋଜିବାକୁ; ଏବଂ, ହସିଥିବା, ଯଦି କେବେ ମୁଁ ଅନୁଚିତ କିଛି କହିଥିଲି, ଚାହେ ହସରେ, ଚାହେ ଗୁପ୍ତଭାବେ—ସେସବୁ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କର।