ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଏକ ଦୁଃଖିତ ଅନୁଭୂତି ଜନ୍ମ ନେଲା—ଏହି ଶିଶୁ କିଏଁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭାଗ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ ଏକ ଆଶାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲା। ଶିଶୁଟି ମା’ର ଆଞ୍ଚଳରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ରୋହିତାଶ୍ୱ, ମୋ ଲୋଟସ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଥିବା ପୁଅକୁ ମୁଁ ମନେ ପକାଇଲି। ମୋର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯଦି ଦୁଃଖଦ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ। ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହା ଶିଶୁ! କିଏଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନ୍ଦୁ ଭାବନା ରେ ଏହି ଭୟାନକ ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯାହାର ଶେଷ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ?” ତିନି ଭାଗ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହା ସ୍ୱାମୀ! ହା ରାଜା! ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଏଠି ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବ?” ରାଣୀ ଆଉ କହିଲେ, “ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ସଙ୍ଗୀ ଛାଡିବା, ଜନନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବା—ହେ ଭାଗ୍ୟ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ରାଜର୍ଷିଙ୍କୁ ତୁମେ କଣ ନ କରିଛ?” ରାଣୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରୁ ଖସିପଡିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ପୁଅଙ୍କର ଅନ୍ତକୁ ଚିହ୍ନି, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଗିଗଲା। ସେ କହିଲେ, “ହା ଏହି ଶଇବ୍ୟା, ଏହି ମୋ ପୁଅ,” ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତିନି ବିଶେଷ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ, ପରେ ଅବାସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅଚଳ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଚେତନା ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣି ମିଶି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ହା ମୋ ପୁଅ! ତୁମର ମୃଦୁ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ, ଭୂରୁ, ନାକ, ଏବଂ କଳା କେଶ—ମୁଁ ତୁମର ଦୁଃଖିତ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ କିଏଁ ଭାଗି ଯାଉ ନାହିଁ?” ସେ କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!—ତୁମେ ମଞ୍ଜୁ ଶବ୍ଦରେ ଡାକି ଆସୁଥିଲା, ଏବଂ ମୋତେ ଆଲିଂଗନ କରୁଥିଲା, ଏବେ କିଏଁ ମୁଁ ଆଲିଂଗନ କରି, ‘ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!’ ଡାକିପାରିବି?” ତୁମେ ମୋ ଉପର ଓ ଅଙ୍ଗକୁ ମାଟିର ହଳଦି ଧୂଳି ଲାଗି ଦେଉଥିଲା, ଏବେ କିଏଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବି? ମୋ ଦେହରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମୋ ହୃଦୟ ଓ ମନର ଆନନ୍ଦ—ହା ମୋ ପୁଅ!—କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ବିକ୍ରି କରିଦେଇଥିଲି। ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ-ଉପକରଣ ହାରାଇଛି, ଏବଂ ଏବେ ମୋ ପୁଅକୁ କ୍ରୂର ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଦଶିଦେଇଛି। ମୁଁ ମୋ ପୁଅର ପଦ୍ମ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଦଶିଥିବା, ଏହାର ବିଷରେ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛି। ରାଜା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ମୁକୁତ ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିତ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଅବାସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଅଚଳ ହୋଇପଡିଲେ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମନ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦରେ ଚିହ୍ନିଯାଉଛି। ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଓ ପ୍ରମୁଖ ନାକ, ମକୁତ ପ୍ରଭା ଦନ୍ତ—ଏହି ଉତ୍ତମ ଚିହ୍ନ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର, ଯେଉଁଜଣ ଖ୍ୟାତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କିଏଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଆଜି ଶ୍ମଶାନରେ ଆସିଛନ୍ତି? ପୁଅକୁ ଦୁଃଖରେ ଭୁଲି, ତିନି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପଡିଥିବା ଦେଖିଲେ। ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତିନି ଅତି ଅସ୍ତିର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଦେଖି ବିକ୍ଷୋଭ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ, ଅବାସ୍ଥା ଯୋଗ୍ୟ, ଧୀରେ ଚେତନା ପାଇ ଚୋକ୍ ହୋଇ କହିଲେ। “ନିଜ୍ଞାନ, ନିର୍ମମ, ଅନ୍ୟାୟୀ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମେ ଏହି ରାଜାକୁ ଅମରମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବାସ୍ଥାରେ ଆଣିଦେଲା। ତୁମେ ଆମକୁ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଲା, ସଙ୍ଗୀ ଛାଡିଲା, ଜନନୀ ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରି କଲା, ଏବଂ ଏହି ରାଜାକୁ ନିନ୍ଦିତ ଅବାସ୍ଥାରେ ପକାଇଦେଲା। ହା ରାଜା! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଆଜି କିଏଁ ମୋତେ ଭୂମିରୁ ଉଠାଇ, ପୂର୍ବରୁ ଯଥା ଶୟନ କରାଇପାରିବେ ନାହିଁ?” “ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ରାଜସି ଛତା, ଚମରୀ, ଏବଂ ଯକ-ପଛ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଉଲ୍ଟା ଅବସ୍ଥା କଣ?” “ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ସେବକ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉପର ଅଂଗବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଭୂମିର ଧୂଳି ହଟାଉଥିଲେ।” “ଏବେ ମୁଣ୍ଡ ଗ୍ରିବାରେ ବାନ୍ଧି, ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ମାଟି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସଜାଇ, ମୃତ ଦେହର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଚୁଲକୁ ଚିହ୍ନି, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛି।” “ଏକ ମାଟି ଖଣ୍ଡ ଯାହା ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ, ଅର୍ଦ୍ଧ-ପୋଡା ଅସ୍ଥି, ରାକ୍ତ, ମଜ୍ଜା ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କରିଛି।” “ଗୃଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱାନ ଚିତ୍କାରରେ ପୀଡିତ, ଛୋଟ ପକ୍ଷୀ ନାହିଁ, ଶ୍ମଶାନ ଚିତାର ଧୂଆଁରେ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର।” “ରାତିର ଭୂତମାନେ ମୃତ ଦେହ ଚାଖି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଶ୍ମଶାନରେ ଅଶୁଚି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ହେଉଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ତାଙ୍କ ଗ୍ରିବାକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଶତ ଶତ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭରିତ କଣ୍ଠରେ କାନ୍ଦିଲେ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା! ଏହା ସ୍୵ପ୍ନ କି ଏହା ଏବେ ବାସ୍ତବ? ଦୟାକରି କହ, ମୋ ମନ ଅସ୍ତିର ହୋଇଯାଇଛି।” “ଯଦି ଏହି ଏଭଳି, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତେବେ ଧର୍ମରେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା ଓ ଭୂମିରେ ପୂଜା ଓ ରକ୍ଷାରେ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।” “ଏଠି କୌଣସି ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ହୋଇ ତୁମର ରାଜ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇପଡିଛ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଅସ୍ଥିର କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଆସିଛି ବିବରଣା କଲେ। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଭୟରେ ପୁଅର ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ଘଟିଥିଲା ବିବରଣା କଲେ।