ବୃହସ୍ପତି ଓ ବାସବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜା ଏହିପରି କହି ସୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିପଡ଼ିଲେ। ଶବଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଦେୟ ଆଦାୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ସମ୍ମୃତି ପୁଣି ହେଲା; ତାଙ୍କର ଚୁଲି ଅପରିଷ୍କୃତ, ଦେହ କଳୁଷିତ, କଳା ଦେହ, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଏହି ରାଜା ଭ୍ରମିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ପୁଅ କିମ୍ବା ଝିଅ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ସ୍ମୃତି ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଲା ନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ, ସେ ଶ୍ମଶାନରେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମୃତ ପୁଅକୁ କୋଳେ ନେଇ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଲେ—ସେ ରାଜପୁତ୍ର ସୋମ, ସାପର କାଟରେ ମୃତ। “ହା ପୁଅ! ହା ସନ୍ତାନ! ହେ ଛୋଟ ପିଲା!”—ଏହିପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ, ଶିର ଧୂଳିରେ ଲୁଟୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ରାଣୀ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍! ଆଜି ତୁମେ ତୁମର ପୁଅ ସୋମକୁ ଜମିଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖ; ଯେଉଁ ଶିଶୁ କାଲି ଖେଳୁଥିଲା, ଏବେ ଦୁଷ୍ଟ ସାପର କାଟରେ ମୃତ।” ରାଣୀଙ୍କ ଶୋକସ୍ୱର ଶୁଣି, ରାଜା ଶବ ଢାକିବାକୁ ତାଲି ଦେଇ ଆସିଲେ। ଦୀର୍ଘ ବିୟୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ନିଜ ଝିଅକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେପରି ଝିଅ ମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ଚୁଲି ଜଟା ହୋଇଯାଇଥିବା, ଶୁଷ୍କ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଜା, ଶିଶୁକୁ କଳା କପଡ଼ାରେ ଲପେଟାଯାଇଥିବା, ସାପବିଷରେ ଦୁଃଖିତ, ରାଜଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—“ହା! କେଉଁ ପରିବାରର ଏହି ଶିଶୁ, ଯେଉଁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଯାଇଛି? ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ ଆଶାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା।” ମାଆ ଙ୍କ କୋଳରେ ଶୋଇଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ରୋହିତାଶ୍ୱଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଆସିଲା—“ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଏହି ବୟସ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଥିବ, ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇନଥାନ୍ତି।” ଏହିପରି ଶୋକରେ ରାଣୀ କହିଲେ, “ହା ପୁଅ! କେଉଁ ପାପି ଚିନ୍ତାରେ ଏଉଁ ଅପାର ଦୁଃଖ ଆସିଲା? ହେ ରାଜନ୍! ମୋତେ ଶାନ୍ତି ଦିଅ; ଏପରି ଦୁଃଖରେ କେଉଁଠି ଆଶା ରହିପାରିବ?” “ରାଜ୍ୟ ହାରି, ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ି, ଝିଅ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଦେଲି—ଏ ଭାଗ୍ୟ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜର୍ଷିଙ୍କୁ ତୁମେ କ’ଣ ଛାଡ଼ି ଦେଲା?” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜା ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଝରିପଡ଼ିଲେ, ପ୍ରିୟା ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଶୋକେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ—“ହା, ଏହି ଶୈବ୍ୟା, ଏହି ମୋ ପୁଅ”—କହି, କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ କାନ୍ଦି, ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନି, ବେଦନାରେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ଅନ୍ତେ, ଦୁହେଁ ହୋଇ ହୃଦୟ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ପୁଣି ସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ, ଆଉ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ହା ପୁଅ! ତୋ ମୃଦୁ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ, ଭୃକୁଟୀ, ନାକ, କଳା କେଶ—ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?” “ମୋ ପୁଅ! ତୁମେ ମୋତେ ଡାକି ଆସୁଥିଲ, ଏବେ କାହାକୁ ମୁଁ କୋଳେ ନେଇ, ‘ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!’ ବୋଲି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବି?” “ତୁମେ ଖେଳି ଧଳି ଯେଉଁ ଧୂଳିରେ ମୋର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗ ମେଳା କରୁଥିଲ, ଏବେ କାହାର ଚରଣ ଏପରି ହେବ?” “ମୋ ଦେହର ଅଂଶ, ହୃଦୟ ଓ ମନର ଆନନ୍ଦ—ହା ପୁଅ! କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବସ୍ତୁ ପରି ବେଚିଦେଲି।” “ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ହାରି, ଏବେ ପୁଅକୁ ଦୁଃଖ ଶର୍ପ ଦଶିଲା।” “ଏବେ ମୁଁ ମୋର କମଳ ମୁହଁ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ମମ ସାପର ବିଷରେ ଅନ୍ଧା ହେଉଛି।” ରାଜା, ଏକମାତ୍ର ମଣିରୂପ ପୁଅକୁ ବୋକା ହେଉଥିବା ଭାବରେ କୋଳେ ନେଲେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ଏହି ମହାପୁରୁଷ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଶୁଣି ଚିହ୍ନିପଡ଼ୁଛି—ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ନାକ, କଳିକା ପରି ଦାନ୍ତ—ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଚିହ୍ନ।” “କିଏ ଏ ରାଜା ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି?” ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ଦେଖିଲେ। ପତି ଓ ପୁଅଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅବାକ୍ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଘୃଣା ହେଲା। ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ଦୟ, ଅଧର୍ମୀ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାଗ୍ୟ! ତୁମେ ଏହି ଅମର ସମାନ ରାଜାକୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଇଛ। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ି, ଝିଅ ପୁଅକୁ ବେଚି, ଏ ରାଜାକୁ ଅବମାନିତ ଚଣ୍ଡାଳ କରିଦେଲା। ହେ ରାଜନ୍! ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଏବେ କିଏ ମୋତେ ଉଠାଇ ବିଛାନାରେ ବସାଇବ?” “ଆଜି ତୁମର ରାଜଛତ୍ର, ଚାମର, ଦ୍ୱୀଜା ଚାମର କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ; ଏ ଭାଗ୍ୟର ବିପର୍ୟୟ କ’ଣ?” “ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଚାଲିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେବକ ହୋଇ, ତୁମ ପାଇଁ ଧୂଳି ମୋଛୁଥିଲେ।” “ଏବେ ମୁଣ୍ଡରେ ଖୋପ ଛାଡ଼ି, ଭାଙ୍ଗିଥିବା ମାଟିର ମଣିକା ଗଲା, ମୃତଦେହର ଅଂଶ ଲଗାଇ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଛି। ଚର୍ମ ଲଗାଇ, ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ହାଡ଼, ଅସ୍ଥି, ଚିତାଭସ୍ମ ଲଗାଇ ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା। ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟାଳ ଚିତ୍କାରରେ ପିଡ଼ିତ, ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ଚିତାଧୁଆଁରେ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର।” ଏପରି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ବିପଦରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ପରିବାର ସହ ଶ୍ମଶାନରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।