ଅଧର୍ମର ଫଳରେ ରାଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଏଠିଏ ମଧ୍ୟ ସୁଧାରିଲା ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅତିତ କଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଯମର ଦୂତମାନେ ସେଉଁଠୁ ତାଙ୍କୁ ଜୋରଜବରଦସ୍ତି ଟାଣି ନେଲେ। ସେଠାରେ ରାଜା ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଯମ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହା ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ଯାହାକୁ କେହି ରୋକି ପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ କୌଶିକ ତୁମର ପୁଅଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଘଟାଇପାରିବେ। ଏବେ ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ଶେଷ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କର। ସେଠାରେ ଯିବା ପରେ ତୁମ ଭଲ ହେବ।” ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ଯମର ଦୂତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଯମଲୋକରୁ ପଡ଼ି ରାଜା ଭୟରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଜାଗିଲେ; “ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ!” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ଦେହର ଘାଉପରେ ଆଲ୍କାଲି ଲଗାଇଲେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ସେଇ ଅସୀମ ଦୁଃଖ ମନେ ପଡ଼ିଲା; “ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ କ’ଣ? ସତରେ କି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ପାଖକୁ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ସମୟ କଟିଗଲା କି?” କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, “ନାହିଁ”, ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ହଁ, ହୋଇଛି।” ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ଦେବଗଣ, ମୋ ଓ ଶୈବ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କ୍ଷେମ କରନ୍ତୁ। ମହାଧର୍ମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନତମଙ୍କୁ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଜର-ଅମରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଓ ବାସବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।” ଏଭଳି କହି ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ କାମରେ ଲାଗିଗଲେ। ମୃତଦେହ ନେଇ ଦାମ ଆଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ପୁଣି ହରାଇଗଲା; ମେଳା ଶରୀର, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ, କଳା ଦେହ, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା, ରାଜା ସ୍ଥବ୍ଧ ହୋଇଗଲେ। ପୁଅ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ବିନାଶ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ସାହରେ ସେ ଶ୍ମଶାନରେ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖିତ, ମୃତ ପୁଅକୁ ବୋକାରେ କଢ଼ି ଅଶ୍ରୁ ପାତି ଆସିଲେ। “ହାଁ, ପୁଅ! ହାଁ, ସନ୍ତାନ! ହାଁ, ଛୋଟ ଶିଶୁ!” ବୋଲି ସେ ବାରମ୍ବାର କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଶରୀର ଧୂଳି ଓ ଚୁଲି ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ହାଁ, ରାଜା! ଆଜି ତୁମେ ତୁମ ସନ୍ତାନ ସୋମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଶିଶୁକୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ ଦଂଶନରେ ମୃତ।" ତାଙ୍କ ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଶେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ, ମୃତଦେହ ଢାକିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। କିନ୍ତୁ ସେ ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଜଳିଥିବା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ନବଜନ୍ମା ନାରୀ ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଟା ମୁଣ୍ଡ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ ଦେଖି, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଜା ଦେଖିଲେ, ଶିଶୁ ଏକ କଳା ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ାଯାଇଛି, ସର୍ପ ବିଷରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ରାଜଚିହ୍ନ ଥିବା ଏହି ପୁଅକୁ ଦେଖି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। “ହାଁ, କେତେ ଭୟଙ୍କର! କେଉଁ ପରିବାରର ଏହି ଶିଶୁ, ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଗଲା? ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ ଆଶାକୁ ଧ୍ଵଂସ କରିଦେଲା।” “ମା’ଙ୍କ କୋଳରେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦେଖି ମୋ ନିଜ ପୁଅ ରୋହିତାଶ୍ୱଙ୍କ ଅଳି ଦୃଷ୍ଟି ମନେ ପଡ଼ିଗଲା। ସେ ମଧ୍ୟ ବୟସରେ ଏହିପରି ହେବ, ଯଦି ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନଥିଲେ।” ରାଣୀ କହିଲେ, “ହାଁ, ପୁଅ! କାହାର ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାରେ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଆସିଲା? ଏହାର ଶେଷ କେଉଁଠି? ହାଁ, ପତି! ହାଁ, ରାଜା! ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ କିଏ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବ?” “ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା, ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ିବା, ସ୍ତ୍ରୀ-ସନ୍ତାନ ବିକ୍ରୟ—ହେ ଭାଗ୍ୟ! ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜାକୁ କ’ଣ କରିନାହଁ?” ତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାରୁ ଲୁଡ଼ିପଡ଼ିଲେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ। “ହାଁ, ଏହି ଶୈବ୍ୟା, ଏହି ମୋ ପୁଅ,” ବୋଲି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କଲେ ଏବଂ ଅବଶ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେଉଁଠି ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଶୁଇପଡ଼ିଲେ। ଅବଶ୍ଥା ଫେରି ପାଇ, ରାଜା ଓ ରାଣୀ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ଏକାଠି ଅଶ୍ରୁପାତ କରି କନ୍ଦୁଥିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ହାଁ, ପୁଅ! ତୋ ମୃଦୁ ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଚକ୍ଷୁ, ଭୂକୁଟି, ନାକ, କଳା କେଶ—ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ କିଏ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ?” “ମୋ ସନ୍ତାନ! ମୋ ସନ୍ତାନ! ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଡାକୁଥିଲ, ଆସୁଥିଲ, ଏବେ କିଏକୁ ମୁଁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ‘ମୋ ପୁଅ! ମୋ ପୁଅ!’ ବୋଲି ଡାକିବି?” “ମାଟିର ହଳଦି ଧୁଳି ଯେଉଁପରି ତୋ ଗୋଡ଼ ମୋର ଶରୀର ଓ ବସ୍ତ୍ରକୁ ମେଳା କରୁଥିଲ, ଏବେ କିଏ କରିବ?” “ମୋ ଦେହର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମି, ମୋର ହୃଦୟ ଓ ମନର ଆନନ୍ଦ—ହାଁ, ପୁଅ! ମୁଁ ତୋକୁ କ୍ରୋଧରେ ବସ୍ତୁ ପରି ବିକ୍ରୟ କରିଦେଲି।” “ମୋ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ସମ୍ପଦ ହାରାଇ, ଏବେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଦଂଶିଲା।” “ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଭାଗ୍ୟର ସର୍ପ ଦଂଶର ବିଷ ମୋତେ ଅନ୍ଧା କରିଦେଲା।” ତାଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ମଣି ଶିଶୁକୁ ବୋକାରେ ନେଇ, ରାଜା ଅଶ୍ରୁନିର୍ଗତ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଅବଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଣୀ କହିଲେ, “ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମଣ୍ଡଳରେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ। ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ପଣ୍ଡିତମଣ୍ଡଳର ଚନ୍ଦ୍ର—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ଓ ପ୍ରମୁଖ ନାକ, କଳିକା ପରି ଦାନ୍ତ—ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଜି କିଏ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆସିଛନ୍ତି?” ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖକୁ ଏକ ପାଖକୁ ରଖି, ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।