ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ରାଜା, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ, ପରିଜନ, ଓ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସହରରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ। ସକାଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ତିନିବେଳେ ସେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ଏହିପରି ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ: “ମୋ ପୁଅ ଓ ଜୀବନ ସାଥୀ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ, ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି; ରାଜା ଆମକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବେ। ଧନ ପାଇ, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦାନ ଦେଇଥିଲି, ତଥାପି ମୋର ବଡ଼ ପାପ ସେ ମୃଗନେତ୍ରା ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଜୀବନ ସାଥୀ ଓ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିଦେଲି, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ହୋଇ ରହିଛି—କେତେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା!” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତାଳି ରହି, ସେ ସଦା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ଆତ୍ମାସମା ଭାର୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତଦେହର କଫନ ଉଠାଇବାର କାମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଦିନ ଓ ରାତି ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତଦେହ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ: “ମୃତଦେହରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ଦେବା ଦରକାର, ତିନି ଅଂଶ ମୋର, ଦୁଇ ଅଂଶ ତୋର ବେତନ।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ, ସେ ବାରାଣସୀର ଶ୍ମଶାନ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାନ ଓ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ। ସେଇ ଶ୍ମଶାନ—ଭୟାନକ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଶିବଭକ୍ତ ଶତଧିକ ଭୂତପିଶାଚରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃତଦେହ ରାଶି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଁଆରେ ଘନ ହୋଇଥିଲା। ସେଠି ପିଶାଚ, ଭୂତ, ଦାକିନୀ, ଯକ୍ଷ, ଶ୍ୟାଳ, ଗିଧ, ଓ କୁକୁରମାନେ ଭିଡ଼ିଥିଲେ। ଅସ୍ଥିର ରାଶି, ଭୟାନକ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଦୁଃଖିତମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ମଶାନ ମୁହଁ ହୋଇଯାଇଥିଲା। “ହାୟ! ମୋ ପୁଅ! ବନ୍ଧୁ! ଜ୍ଞାତି! ଭାଇ! ପ୍ରିୟଜନ! ହାୟ! ସ୍ୱାମୀ! ଭଉଣୀ! ମା! ମାମା! ଦାଦା!” ଏପରି ଦୁଃଖର ଅନେକ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। “ଦାଦା! ବାପା! କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆସ, ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ!”—ଏହିପରି ନିରନ୍ତର ବିଳାପ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେଠି ଅଧଉଁଜଳି ଚର୍ମ, ଜଳିଥିବା ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ରାଶି, ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ଦେହ ଅନ୍ଧକାର ରୂପେ ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟରେ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଶରୀରର ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଶା। ଅଗ୍ନିର ଚିର୍ଚିର୍ ଶବ୍ଦ, ପକ୍ଷୀ ଅସ୍ଥିର ଶାରି, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କର କାନ୍ଦଣୀ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କର ଉଲ୍ଲାସ ଧ୍ୱନି ମିଶିଥିଲା। ଭୂତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭୟାନକ କୋଳାହଳ, ମାନୋଷର ଦୁଃଖ, ଏହି ଶ୍ମଶାନକୁ ଏକ ନରକ ଭଳି କରିଥିଲା। ଏହିପରି ଭୟାନକ ସ୍ଥାନକୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚି, ଅନୁତାପରେ କହିଲେ: “ହାୟ, ମୋର ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ! ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଶୈବ୍ୟା! ମୋ ପୁଅ! ମୋ ଶିଶୁ! ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠିକି ଚାଲିଗଲା? ଏହା ସବୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପର ଫଳ।” ଏଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ମେଳା, ରୁଖା, ଜଟାଯୁକ୍ତ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଲଠି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମୃତଦେହ ନେଇ, ସେ ଏଠାରୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, “ଏହା ମୋର, ଏହା ରାଜାଙ୍କର, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳ ପ୍ରଧାନଙ୍କର,” ବୋଲି କହି, ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଗଠିଆ ପୋଷାକ, ମୁହଁ, ହାତ, ଡେଙ୍କା, ପାଦ ଓ ଦେହ ଶ୍ମଶାନ ଧୂଳି ଓ ଛାଇଁରେ ମୂଢ଼ିଯାଇଥିଲା। ହାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳି ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜାରେ ଲପ୍ତ, ଶ୍ମଶାନର ଅନେକ ମୃତଦେହର ଖାଦ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ମୃତଦେହର ମାଳା ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧି, ଦିନ ରାତି ଅନିଦ୍ରା ଓ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା, ଏକ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଲା। ଶେଷରେ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ, ନିର୍ଜୀବ ଭାବରେ ଶେଇ ଥିବାବେଳେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶ୍ମଶାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉଥିବା ପରି ଦେଖିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୁଃଖ ପରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ; ନିଜକୁ ଏକ ନିମ୍ନଜାତି ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଥିବାବେଳେ ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ, ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ଦାନ କରିବି।” ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ, ସେ ନିମ୍ନଜାତି ଶିଶୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ମଶାନର କାମରେ ଲାଗି ରହିଲେ। ସାତ ବର୍ଷ ପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ଶ୍ମଶାନକୁ ନେଇ ଆସିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖୀ କିନ୍ତୁ ସଦାଚାରୀ ଶିଶୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେବା ନେଇ ଅପମାନ କଲେ; ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ କଥା ହେଲେ: “ଏହି ଅପବିତ୍ର କର୍ମ କର, ହେ ପାପୀ! ପୂର୍ବରୁ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚଣ୍ଡାଳ କରିଦେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପତ୍ତି ହରିବାରୁ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶାପରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ। ଏବେ ତୁମେ ନରକକୁ ଯାଅ, ହେ ପାପୀ!” ଏପରି ଶୁଣିବା ସହିତ, ରାଜା ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଅନୁଭବ କଲେ।