ଏହି ଘଟଣାରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷାର ଦିନ ଆସିଥିଲା। ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ବଡ଼ ଧନ ଦେବାକୁ ଆସିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ନିଜକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ବଡ଼ ତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଗ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆଖି ଫାଟିଯାଇ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବହୁତ ଧନ ଦେଲା, ତେବେ ମୋ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦେଉ ନାହିଁ?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ କୌଶିକ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ। ଧନ ପାଇବା ଆଶାରେ, ମୁଁ କେମିତି ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗ୍ରହ କଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଧନକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ବେଚି ମୋତେ ନିୟମିତ ଦେବା ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।” ଇତିକି, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଦ ଧରି, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଦୟା କରନ୍ତୁ। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସହିତ ଏକତା ଦୁଃସାହସିକ। ମୋ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଧନ ଅଛି, ତାହା ଦେଇ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ କରିବି। ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ହେବି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର କଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ଏକ କୋଟି ଧନ ନେଇ, ଦାସ ଭାବରେ।” ଏହି ସବୁ ଶୁଣି, ଚଣ୍ଡାଳ ଖୁସି ହୋଇ ଏହି ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ରାଜାକୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଗଲା। ଏକ ଲାଠିରେ ଘାତ ଦେଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ପ୍ରିୟ ପରିବାରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ରାଜାକୁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ସହରକୁ ନେଇଯାଇ ଗଲା। ଏଠାରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳ ସହରରେ ବସି, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ, ଦିନ, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହି ଭାବରେ କହିଥିଲେ: “ମୋ ସନ୍ତାନ, ମୋ ଜନନୀ, ସବୁ ଦୁଃଖ ଭରିତ ଚେହେରାରେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ରାଜା ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ଧନ ମିଳିଥିଲା, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦେଇଥିଲି; ତଥାପି ମୋ ମୃଗନୟନୀ ଜାଣିନାହିଁ ମୁଁ କେତେ ବଡ଼ ପାପ କରିଛି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି, ସ୍ନେହୀ ମିତ୍ର ଛାଡ଼ିଛି, ଜନନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚିଛି, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା—କେତେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା!” ଏଭଳି ଦିନ ଦିଆଁ, ରାଜା ନିଜ ପୁଅ ଓ ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ସାଇବ୍ୟାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ସମୟ ବିତିଗଲା, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳର ଆଞ୍ଜାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତଦେହ ରୁ ଶବ ଚାଦର ଉଠାଇବାର କାମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଞ୍ଜାରେ, ସେ ଦିନ ରାତି ଶ୍ମଶାନରେ ରହି, ମୃତଦେହ ଆସିବା ଦେଖୁଥିଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ମୃତଦେହରୁ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବା, ତିନି ଅଂଶ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ, ଦୁଇ ଅଂଶ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା। ଏଭଳି ଆଞ୍ଜା ମିଳି, ସେ ବାରାଣସୀରେ ମୃତଦେହ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଉଘାଡ଼ି ଥିଲା, ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତ ଭିଡ଼, ଶବ ତାଲ ତାଲ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଧୂଆଁରେ ଭରି ଥିଲା। ପିଶାଚ, ଭୂତ, ଦାକିନୀ, ଯକ୍ଷ, ଶବ ଖାଇବା ଶାଳି ଓ କୁକୁର ଦଳରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିଲା। ଅସ୍ଥି ତାଲ ତାଲ, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅନେକ ପରିବାର ଦୁଃଖର ରୋଦନ ଶବ୍ଦ, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ମଶାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ। “ହା ମୋ ପୁଅ! ମିତ୍ର! ଆତ୍ମୀୟ! ଭାଇ! ପ୍ରିୟ! ହା ମୋ ସ୍ୱାମୀ! ଭଉଣି! ମା! କାକା! ଦାଦା!”—ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ଜଣ ଚିତାରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। “ଦାଦା! ବାପା! କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ଆସ, ଆତ୍ମୀୟ!”—ଏହି ଭାବରେ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ଶ୍ମଶାନରେ ଉଠୁଥିଲା। ଜଳିଥିବା ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି, ଅଧ ଜଳିଥିବା ଚମଡ଼ା ତାଲ ତାଲ ରହିଥିଲା। ଅଧ ଜଳିଥିବା ଶବ, କଳା ରଙ୍ଗର, ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଏହି ଶରୀର ରୁପ। ପକ୍ଷୀ ଅସ୍ଥି ତାଲ ତାଲ ଆଗ୍ନିର ଶବ୍ଦ, ପରିବାର ରୋଦନ ଶବ୍ଦ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଖୁସି ଚିତ୍କାର ଏଠାରେ ମିଶିଯାଉଥିଲା। ଭୟଙ୍କର ପିଶାଚ, ଭୂତ, ଦାନ୍ତିନୀଙ୍କ ଗାନ ଶବ୍ଦ ଶ୍ମଶାନରେ ଉଠୁଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଏହି ଜଗତ ଶେଷ ହେଉଛି। ମହିଷ, ଗାଈର ଗୋବର ତାଲ ତାଲ, ଅସ୍ଥି ତାଲ ତାଲ, ରାକ୍ଷ ତାଲ ତାଲ ଶ୍ମଶାନରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦାନ, ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ଦୀପ, କାଉଁ ଶବ ଖାଉଥିବା, ଏହି ଶ୍ମଶାନ ଅନେକ ଶବ୍ଦରେ ନରକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଅଶୁଭ ଭୂତ ପ୍ରେତର ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର, କୁକୁର ଉଲ୍ଲାସ, ଭୟଙ୍କର ରୋଦନ ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଦୁଃଖର ରୋଦନ ତାଲ ତାଲ। ଏଠାରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି, “ହା, ମୋ ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ—ମୋ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।” “ହା, ସାଇବ୍ୟା! ହା, ମୋ ପୁଅ! ହା, ମୋ ସନ୍ତାନ! ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ ତୁମେ ମୋ ପହଞ୍ଚରେ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ରାଜା ମାଟିଆ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଥିଲେ, ଚୁଲ ଜଟିତ, ଲାଠି ଧରି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ତିଆରି ହୋଇଗଲେ। ଲାଠି ଧରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏଠିଏଠି ଦୌଡ଼ି କହୁଥିଲେ, “ଏହି ଶବ ପାଇଁ ମୁଁ ଏତେ ଦାମ ନେଇଛି, ଅଧିକ ମିଳିବ।” “ଏହି ମୋର, ଏହି ରାଜାଙ୍କର, ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ମୁଖ୍ୟଙ୍କର,”—ଏଭଳି ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି କହୁଥିଲେ, ରାଜା ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ବହୁତ ଗଠ ବନ୍ଧା ପ୍ରତିଚ୍ଛଦ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ମୁଁହ, ହାତ, ଗୋଡ଼, ଉଡ଼, ପାଦ ଶ୍ମଶାନର ଧୂଆଁ ଓ ରାକ୍ଷରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ହାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳି ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ତେଲରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲା। ଶବ ରୁ ମିଳିଥିବା ଖାଦ୍ୟରେ ସଂତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ। ମୃତଦେହର ମାଳା ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧି, ଦିନ ରାତି ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଗଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପରିବାର ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ଳାନ ହୋଇ ରହିଲେ।