ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ— ରାଜାଙ୍କୁ ଏମିତି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଧନ ନେଇ, କୌଶିକ ଋଷି ବେଶ୍ ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ନିଜେ ନିଜେ ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ— “ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ କିଣିଛି, ସେ ମୋର ଦାସ, ସେ ଯେହି କାମ ପାଇଁ କିଣାଯାଇଛି, ସେଥିପାଇଁ ଦ୍ରୁତ କଥା କହୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ହେବା ଦରକାର।” ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଦୃତ ଆସିଗଲେ— ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ବିକୃତ ଦେହ, କଠୋର ଭାଷା, ଦାଢ଼ିଆ, ରୁଦ୍ର ଦନ୍ତ, ଦୃଶ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର। ତାଙ୍କ ଦେହ କଳା, ଗଣ୍ଠିଆ ପେଟ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ, ହାତରେ ପକ୍ଷୀର ପଖ, ମୃତଦେହର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ହାତରେ ଧରିଥିବା, ଲମ୍ବା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ସଦା ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁର ଘେରା, ଲଠି ଧରିଥିବା, ଦୃଶ୍ୟରେ ଭୟଜନକ। ସେ ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ— “ମୁଁ ହିଁ ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଧନ ଦେଇ କିଣିଛ, ଦ୍ରୁତ କହ, କେତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ତୁମେ ମୋତେ ପାଇପାରିବେ?” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ— ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ୟ, କଠୋର ନଜର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଭାଷା ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ— “ତୁମେ କିଏ?” ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ— “ମୋତେ ଏଠାରେ ‘ଚଣ୍ଡାଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସହରରେ ‘ପ୍ରବୀର’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ମୃତଦେହର ବସ୍ତ୍ର ଖୋଲିବା ଓ ଶିରୋଚ୍ଛେଦକ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଛି।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— “ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସତ୍ୱ ଚାହୁଁ ନାହିଁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ। ଅପମାନ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଚଣ୍ଡାଳର ଶକ୍ତି ତଳେ ପଡ଼ିବା ନୁହେଁ।” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ— ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ ତପସ୍ଵୀ ଭଣ୍ଡାର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରୂଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବହୁତ ଧନ ଦେଉଛି; ତେବେ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— “ମୁଁ ମୋତେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ବୋଲି ଜାଣେ, ହେ କୌଶିକ! ଧନ ଲାଗି ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବି କିପରି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— “ତୁମେ ଯଦି ଚଣ୍ଡାଳର ଠାରୁ ଧନ ପାଇ ମୋତେ ଠିକ ସମୟରେ ଦେବନାହଁ, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଶାପ ଦେବି।” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ— ତାହାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ କମ୍ପିତ, ଋଷିଙ୍କ ପାଦ ପକାଇ କହିଲେ— “ଦୟା କରନ୍ତୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଓ ଆପଣଙ୍କର ଭକ୍ତ। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସମ୍ପର୍କ ଭୟଙ୍କର, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ।” “ଏଉଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧନରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ହେ ମହାମୁନି! ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦାସତ୍ୱ ନିବାହିବି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— “ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି, ସେ ତୁମକୁ ଏକ ଶତ କୋଟି ଧନ ଦେଇ କିଣିଛି, ଏଉଁ ଦାସ ଭାବରେ।” ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ— ଏହି କଥା ହେବା ସହିତ, ଚଣ୍ଡାଳ ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ସେଇ ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଲେ। ଲଠିରେ ଆଘାତ ପାଇ, ମନ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ପ୍ରିୟ ପରିବାର ଠାରୁ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହୋଇ, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳର ସହରକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳ ସହରରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ପ୍ରତି ସକାଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହିପରି କହୁଥିଲେ— “ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ ଶିଶୁ ଓ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛି; ରାଜା ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।” “ଧନ ଲାଭ କରି, ମୁଁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଛି; ତଥାପି ସେ ମୃଗନୟନୀ ମୋର ଏହି ଅପରାଧ ଜାଣିନାହିଁ।” “ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଲି, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲି, ଜନାନୀ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କଲି, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥା—ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା!” ଏଭଳି ଭାବେ ସେଉଁଠି ବସି ବସି, ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ଆତ୍ମାସମ ମହିଳା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ସବୁ ହାରାଇ ଦୁଃଖରେ ଏକାକୀ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତଦେହର ଶବାସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା କାମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ— ଦିନ ଓ ରାତି ଶ୍ମଶାନରେ ରୁହ, ମୃତଦେହ ଆସିଲେ ଦେଖ। “ଏଠାରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର— ମୃତଦେହର ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ; ତିନି ଭାଗ ମୋର, ଦୁଇ ଭାଗ ତୋର ଦରମା।” ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ସେ ଶ୍ମଶାନ ଘରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବାରାଣସୀରେ ତତ୍କାଳିକ ଦାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେଇ ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଯାଉଥିଲା, ଶିବ ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳୀ ଶତଶଃ ଭିଡ଼ି ଥିଲେ, ଶବର ତଳ ତଳ ରହିଥିଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁରେ ଭରିଥିଲା। ସେଠାରେ ପିଶାଚ, ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ଡାକିନୀ, ଯକ୍ଷ, ଗୃଧ୍ର, କୁକୁର, ଶିଆଳ ଭିଡ଼ି ଥିଲେ। ଅସ୍ଥିର ତଳ ତଳ, ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶୋକାକୁଳ ନାଦ, ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳରେ ଶ୍ମଶାନ ଗଞ୍ଜିଯାଉଥିଲା। “ହାଁ, ମୋ ପୁତ୍ର! ବନ୍ଧୁ! ନାତ! ଭାଇ! ପ୍ରିୟ! ହାଁ, ସ୍ୱାମୀ! ଭଉଣୀ! ମା! ଝିଅ! ଠାକୁରଦା!”— ଏପରି ଦୁଃଖର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। “ଠାକୁରଦା! ବାପା! କେଉଁଠି ଗଲ? ଆସ, ବନ୍ଧୁମାନେ!”— ଏପରି ମହା ଶବ୍ଦ ସେଠି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ଚର୍ମ ର ତଳ ତଳ ଥିଲା। ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ଶବ, କଳା ରଙ୍ଗର, ଦାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ି ହସୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା— ଏହା ଦେହର ଅବସ୍ଥା। ଅଗ୍ନିର ଚିଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ, ପକ୍ଷୀ ଅସ୍ଥିର ଶାରିରେ, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଓ ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଧ୍ୱନି ମିଶି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ପିଶାଚ, ଭୂତ, ରାକ୍ଷସ ମଣ୍ଡଳୀର ଭୟଙ୍କର ରୋଷ, ଗୀତ, ମହାପ୍ରଳୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏଠାରେ ମହିଷ ଓ ଗାୟର ମଳ ତଳ ତଳ, ରାଖ ଏବଂ ଅସ୍ଥି ଉପରେ ଭରି ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦାନ, ଛିଟିଆ ଦୀପ, କାଉଁ କାଉଁ କରୁଥିବା କାଉ ଏବଂ ଅନେକ ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ମଶାନ ନରକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।