ଏହି ଘଟଣାରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ବିଷଣ୍ଣତାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଯେଉଁ ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ଯାହାକୁ କେବଳ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରିୟା ଆଜି ଦାସୀ ହେଇଯାଇଛି। ଏହି ସୂର୍ୟବଂଶର ଶିଶୁ, ଯାହାର କମଳ ହାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠି, ସେ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ପରାମର୍ଗହୀନତା ପାଇଁ ମୋପରେ ଲଜ୍ଜା। ହାଁ ପ୍ରିୟା! ହାଁ ଶିଶୁ! ମୋର ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛ, ତଥାପି ମୁଁ ମରିଯାଉନି—ମୋପରେ ଲଜ୍ଜା!” ଏହିପରି ଶୋକ କରିଥିବା ବେଳେ, ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହସା ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଦୃତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ ଚାହିଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ଦେଲେ। ଏହି ଅତି ଅଳ୍ପ ଧନ ଦେଖି, ଯାହା ସେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରି କରି ପାଇଥିଲେ, ମହାର୍ଷି କୌଶିକ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କହିଲେ, “ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏହି ଧନ ଯଦି ମୋ ପୂଜାର ଫଳ ଭାବେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବୁଛ, ତେବେ ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ତପ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ନିର୍ମଳ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଉ ଧନ ଦେଇପାରିବି; ଦୟାକରି ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର। ଏବେ ମୋର ପତ୍ନୀ ବିକ୍ରି ହୋଇଛନ୍ତି, ଓ ପୁଅ ଅପରିପକ୍କ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶ ଅଛି; ଏତିକି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, ଅଧିକ କଥା କହିବ ନାହିଁ।” ତାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି ଧନ ନେଇ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇ, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବିଚାର କରି କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ କିଣିଥିଲି, ସେ ଦାସ ଏଠିକି କାମ ପାଇଁ କିଣାଯାଇଥିଲେ, ସେ ଦ୍ରୁତ କଥା କହୁନ୍ତୁ।” ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ବିକୃତ, କ୍ରୁର, ଦାଢ଼ିଆ, ବିକାର ଦାନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚେହେରା ସହ ଆସିଲେ। ସେ କଳା, ଭୃକୁଟି ଭରା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, କ୍ରୁର କଥା କହୁଥିବା, ପଖା ଗୁଛି, ଶବମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ହାତରେ ଖୋପଡ଼ା, ଦୀର୍ଘ ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମୁଁହ ଖୋଲିଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁର ଘିରିଥିଲେ, ଲଠଠି ଧରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ଲୋକ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କିଣିଛ; ତୁମେ ତୁମ ମୂଲ୍ୟ କହ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କେତେ ଧନ ମିଳିପାରିବ।” ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦେଖି, ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରେ ଚଣ୍ଡାଳ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏହି ସହରରେ ପ୍ରଭୀର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶବର ପୋଷାକ ଉତ୍ତୋଳକ ଓ ଫାସୀଦାର।” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସତ୍ୱ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହା ଅତି ନିନ୍ଦିତ; ଶାପ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିବା ଭଲ, ଚଣ୍ଡାଳ ଶକ୍ତିରେ ପଡିବା ଭଲ ନୁହେଁ।” ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବହୁତ ଧନ ଦେଇଛି; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଉନାହଁ?” ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେ, ମୁଁ ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ଓ କୌଶିକ, କିପରି ଧନ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବି?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ବିକ୍ରି ହୋଇ ଧନ ମୋତେ ସମୟରେ ନ ଦେଉ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।” ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କ ପାଏଁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ ଓ ଭକ୍ତ; ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସହ ସଂଯୋଗ ଭୟଙ୍କର। ଯେତେ ଧନ ଅଛି, ତାହା ଦେଇ ଆପଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି, ଆପଣଙ୍କର ଦାସ ହେବି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଦାସ ହେବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କୁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି, ସେ ଅନେକ ଧନ ଦେଇ ତୁମକୁ ଦାସତ୍ୱ ଦେଇଛି।” ଏହିପରି କଥା ହୋଇ ଯିବା ପରେ, ଚଣ୍ଡାଳ ଖୁସି ହୋଇ ସେଇ ଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଲେ। ଲଠଠି ଦେଇ ମାଡ଼ି, ମନ ଭ୍ରମିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଲିଷ୍ଟ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁରୁ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ରାଜା ଚଣ୍ଡାଳ ସହରକୁ ନେଇଯିବା ହେଲେ। ସେଠି ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳ ସହରରେ ରହି, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସଂଧ୍ୟାରେ ଏହିପରି କହୁଥିଲେ—“ମୋ ପୁଅ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ, ମୋ ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖିତ ଚେହେରା ନେଇ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି, ରାଜା ଆସି ଆମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ଧନ ଲଭି ମୁଁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲି, ତଥାପି ସେ ମୃଗନୟନୀ ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ି, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅ ବିକ୍ରି କରି, ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଛି—ହାଁ, ଏହି ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା!” ସେଠି ରହି ସେ ସଦା ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଓ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶ୍ମଶାନରେ ଶବର କଫନ ଉଠାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ଦିନ ରାତି ଶ୍ମଶାନରେ ରହି, ମୃତଦେହ ଆସିବା ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ ତାଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ—“ମୃତଦେହରୁ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ; ତିନି ଅଂଶ ମୋର, ଦୁଇ ଅଂଶ ତୁମ ଦାମ।” ଏହିପରି ଆଜ୍ଞା ମାନି ସେ ମୃତଦେହ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବାରାଣସୀରେ ତାଳି ଦିଆଯାଏ। ଶ୍ମଶାନ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଶିବ ଭକ୍ତମାନେ ଶତଶଃ ଭିଡ଼ିଥିଲେ, ଶବ ଏଠି ରାଶିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂଆଁ ଭରି ଯାଇଥିଲା।