ରୋହିତାଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ହେଉଛି ଦୃଢ଼ କରାଯାଉଥିବା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କଳା କପୋତ ପରି ତାଙ୍କର କେଶ ଥିବା ସେଇ ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ମାଆର ପୋଶାକ ଧରି ରହିଥିଲେ। ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ପୁରୋହିତ, ମୋତେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି; ଏହି ଶିଶୁକୁ ପୁଣି ଦେଖିବା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହେବ। ମୋ ପୁଅ, ଆଜି ମୁଁ ଦାସୀ ଭାବେ ନେଇଯାଉଛି, ମୋତେ ଦେଖ, ତୁମେ ମୋତେ ଛୁଅନି, କାରଣ ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶିଶୁ ରୋହିତାଶ୍ୱ ଅଚାନକ ତାଙ୍କ ମାଆ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଚିତ୍କାର କରି ‘ମାଁ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ରୂଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଅଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଶିଶୁ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଲଗାତାର ‘ମାଁ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାଣୀ ଦୟାଭିକ୍ଷା କରି କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଦୟାକରି ଏହି ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣିନିଅ। ମୋତେ କିଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିଶୁ ବିନା ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିପାରିବିନାହିଁ। ଦୁଃଖିନୀ ମୋ ପାଇଁ ଦୟା କର, ମୋତେ ମୋ ଶିଶୁ ସହିତ ଏମିତି ଯୋଗ କର, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏହି ଧନ ନିଅ, ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ନରୀ-ପୁରୁଷ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେଠି ଶତ, ସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଯେଉଁଠି ହେଉ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ଧନଟି ଉପର ପୋଶାକରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଶିଶୁ ସହିତ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ନେଇ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏକାଠି ବାନ୍ଧି ନେଉଥିଲେ।" ତାଙ୍କ ଜନନୀ ଓ ପୁଅକୁ ଏଭଳି ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଅନୁସୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। “ଯାହାକୁ ପୂର୍ବେ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେଇ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଶିଶୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜନ୍ମ, କମଳ ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠି, ଏବେ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛି—ମୋ ଉପରେ ଲାଜ! ଆହା, ପ୍ରିୟା! ଆହା, ପୁଅ! ମୋ ଅଧର୍ମ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ, ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ ହେଲ, ତଥାପି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନାହିଁ—ମୋ ଉପରେ ଲାଜ!" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ଏଭଳି ରାଜା ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ଘର ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।" ଏହି ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଅ ବିକ୍ରିରୁ ମିଳିଥିବା ଅତିକମ୍ ଧନ ଦେଖି, ମହାମୁନି କୌଶିକ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ, “ହେ ଅଧର୍ମୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ! ଏହାକୁ ମୋ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବିଛୁ କି? ତେବେ ମୋର ଅତିଶୟ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ଓ ଦୋଷହୀନ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଦେବିପାରିବି; କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ପୁଅ ଅପରିପକ୍ୱ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶ ବାକି ଅଛି; ଏହି ସମୟ ମାତ୍ର ମୁଁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ଆଉ କିଛି କହିବେ ନାହିଁ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ଏଭଳି କଠୋର ଓ ନିଷ୍ଠୁର କଥା କହି, ମହାମୁନି କୌଶିକ ଧନ ନେଇ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଭୟ ଓ ଶୋକର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ଭାବି, ମନେମନେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ କିଣିଥିଲି, ସେ ମୋର ଦାସ, ସେ ଦ୍ରୁତ କଥା କହୁନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେ କିଣାଯାଇଥିଲେ।" ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଆସିଲେ—ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବିକୃତ ଆକୃତି, କଠୋର, ଦାଢ଼ି ଓ ଦନ୍ତ ବାହାରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର। ସେ ଦେହରେ କଳା, ଉଦର ଫୁଲା, ରୂକ୍ଷ ଲାଲ୍ ଆଖି, କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ, ହାତରେ ପଖା ବାନ୍ଧା, ମୃତଦେହର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ହାତରେ ଖପର, ଲମ୍ବା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ମୁଁହ ଖୋଲି ରହୁଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁର ଘେରା, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ, “ମୁଁ ହେଉଛି ସେ ଯାହାକୁ ତୁମେ କିଣିଛ; ଦ୍ରୁତ କହ, କେତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ତୁମେ ମୋତେ ପାଇଛ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ଏଭଳି କଠୋର ଦୃଷ୍ଟି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ତୁମେ କିଏ?’" ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ, “ମୋତେ ଏଠାରେ ଚଣ୍ଡାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ନଗରରେ ପ୍ରଭୀର ନାମେ ପରିଚିତ, ଶବ ଉଠାଇବା ଓ ଶବର ପୋଶାକ ଅପସାରଣକାରୀ।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସତ୍ୱ ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ। ଶାପ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯିବା ଭଲ, ଚଣ୍ଡାଳର ଶକ୍ତି ଅଧୀନ ହେବା ତୁଳନାରେ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ, ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧ ଓ ଅସନ୍ତୋଷରେ ଆଖି ଫାଟି ଆସି ରାଜାକୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ତୁମକୁ ବହୁତ ଧନ ଦେଉଛି; ତେବେ ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା କାହିଁକି ଦେଉନାହଁ?’" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ସନ୍ତାନ, ହେ କୌଶିକ। ଧନ ପାଇଁ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳର ଦାସ ହେବି?" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯଦି ଚଣ୍ଡାଳକୁ ବିକ୍ରି କରି ମିଳିଥିବା ଧନ ସମୟରେ ମୋତେ ନ ଦେଉ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, “ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ, ଅସ୍ଥିର ହସ୍ତେ ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଧରି ‘ଦୟା କରନ୍ତୁ!’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।" “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ଭୟଭୀତ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କର ଭକ୍ତ। ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି; ଏହି ଚଣ୍ଡାଳ ସହିତ ଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର।