ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପରେ ନିଜ ହୃଦୟକୁ କଠୋର କରି କହିଲେ, "ହେ ସୁମଧୁରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବେଚିବି, ଯଦିଓ ଏହା ନିର୍ଦୟତା; ମୁଁ ସେ କାମ କରିବି, ଯାହା କଠୋର ହୃଦୟ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ କରିନଥାନ୍ତେ।" ଏଭଳି କଠିନ କଥା କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉଛି ଦେଖି ରାଜା ହୃଦୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଗଳା ଓ ଆଖି ଜଳରେ ଭରିଗଲା । ସେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସହିତ ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସବୁ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, "ହେ ମାନବମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ । ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛନ୍ତି—'ତୁମେ କିଏ?' ମୁଁ ନିର୍ଦୟ, ଅମାନବିକ।" ସେ ଏହିପରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ପରି, କଠୋର ହୃଦୟ; କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ, କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାକୁ ବେଚିବାକୁ ଆସିଛି, ତଥାପି ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁନାହିଁ।" ସେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, "ଯଦି ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଏଭଳି ଏକ ଦାସୀକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ସହିବା ଶକ୍ତି ଅଛି।" ଏହି ସମୟରେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଗକୁ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏଉଁ ଦାସୀ ଭାବରେ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ କ୍ରୟତା, ମୁଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବି।" ସେ କହିଲେ, "ମୋର କିଛି ଧନ ଅଛି, ମୋର ପତ୍ନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାରୀ, ସେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେନି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଦିଅ।" ସେ ଆଉ କହିଲେ, "ତୁମର ପତ୍ନୀଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା, ବୟସ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଧନ ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି ମୋତେ ଶ୍ରୀମତୀକୁ ଦିଅ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଫାଟିଗଲା, ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନଟିକୁ ତାଙ୍କର ଉପର ଚାଦରରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ରାଣୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି ନେଲେ। ରୋହିତାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ ଏଭଳି ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି କାନ୍ଦିପକାଇଲେ, ଶିଶୁ ତାଙ୍କର କଳା କେଶ ଓ ହାତରେ ମାଆଁର ସାଡ଼ି ଧରି ରହିଲେ। ରାଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି; ପ୍ରିୟ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।" ଏହାପରେ ରାଣୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅ, ମୋତେ ଏବେ ଦାସୀ ଭାବେ ନେଉଅଛନ୍ତି, ମୋତେ ତୁମେ ଛୁଅନି, କାରଣ ମୁଁ ଏବେ ତୁମର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।" ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶିଶୁ ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ମାଆଁ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି, "ମାଆଁ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା, ତାଙ୍କ ଆଖି ଜଳରେ ଭରିଗଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଶିଶୁକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ମାଆଁକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, "ମାଆଁ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା। ତେବେ ରାଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ କୃପା କର, ଏହି ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣନ୍ତୁ। ମୋତେ ଆପଣ କିଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଛାଡ଼ି ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବିନି। ମତେ ଦୟା କର, ମୋ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଦେଖି, ମୋତେ ମୋ ପୁଅ ସହିତ ଏକତ୍ର କର, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛା ସହିତ ଏକତ୍ର ହୁଏ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଏହି ଧନ ନିଅ, ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେଠାରେ ଏହା ଶତ, ହଜାର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଯେଉଁ ହେଉ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ଧନ ଉପର ଚାଦରରେ ବାନ୍ଧାଗଲା, ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ମାଆଁ ସହିତ ନେଇ, ସେ ଦୁଇଜଣକୁ ଏକାଠି କରି ନେଉଥିଲେ।" ରାଜା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅକୁ ଏଭଳି ନେଇଯିବା ଦେଖି ଅତି ଶୋକରେ ବିଲାପ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଉତ୍ତାପ ଥିଲା। ସେ କହିଲେ, "ଯିଏକି ନ କେବଳ ପବନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ—ସେଇ ମୋର ପତ୍ନୀ ଏବେ ଦାସୀ ହେଇଛି। ଏହି ଶିଶୁ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ, ତାଳ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠି ମୃଦୁ, ସେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଗଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା! ହା, ପ୍ରିୟା! ହା, ପୁଅ! ମୋ ଅଧର୍ମ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲ, ତଥାପି ମୁଁ ମରୁନାହିଁ—ମୋର ଲଜ୍ଜା!" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ରାଜା ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଉଅଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଗଛ ଓ ଘର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରୁତ ହେଉଥିଲେ।" ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଧନ ଚାହିଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେ ଧନ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏତେ କମ୍ ଧନ ଦେଖି, ଯାହା ରାଜା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅକୁ ବେଚି ଆଣିଥିଲେ, ମୁନି କୌଶିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ନିଚ କ୍ଷତ୍ରିୟ! ଯଦି ଏହି ମୋ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ ଦକ୍ଷିଣା ବୋଲି ଭାବୁଛ, ତେବେ ମୋର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଏହା ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ, ମୋର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ନିଖୁତ ଅଧ୍ୟୟନ।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଦେବି; ଦୟାକରି ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୋର ପତ୍ନୀ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ମୋର ପୁଅ ଶିଶୁ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଏହି ଦିନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ବାକୀ ଅଛି; ଏଠିକି ଆମେ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିବି। ତୁମେ ଆଉ କିଛି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ଏଭଳି କଠୋର ଓ ନିର୍ଦୟ କଥା କହି, ଧନ ନେଇ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୌଶିକ ମୁନି ତୁରନ୍ତ ଚଲିଗଲେ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଧନ ଦେଇ କିଣିଥିଲି, ସେ ଦାସ ମୋ ପାଖରେ ଆସ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ କଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି କହ।" ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପେ ଆସିଲେ—ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବିକୃତ, କଠୋର, ଦାଢ଼ି ଓ ଉପସ୍ଥିତ ଦାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା, କଳା ଦେହ, ଥୁଳ ଉଦର, ପିଙ୍ଗଳ ଓ କଠୋର ଆଖି, ମୁଁହରେ ଖପର, ଲମ୍ବା ମୁଁହ, ଭୟଙ୍କର ହସ, ଚାରିପାଖରେ କୁକୁର, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ମୃତଦେହ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମେ କିଣିଥିବା ଦାସ; ତୁମେ ତୁମ ମୂଲ୍ୟ କହ, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍—ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟରେ ତୁମକୁ ମୁଁ ପାଇପାରିବି।