ଋଣର ଭାର ବହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାଏ। ଏଭଳି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୀତଳ ପାଣି ଦେଇ ସୁସ୍ଥ କରାଯାଇଥିଲା, ତାପରେ ସେଉଁଠି ଥିବା ମହାମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ। ସ୍ଫୁର୍ତି ଫେରିଲେ, ରାଜା ଭିଷ୍ମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆଉଥରେ ସେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ, ଏଉଁଠି ମୁନି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।" ମୁନି କହିଲେ—ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଟ ଅଛି; ସତ୍ୟକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଭାବାଯାଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ମିତ। ଯଦି ଏକ ତରାଜୁରେ ହଜାରଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ରଖାଯାଏ, ତେବେ ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଠାରୁ ଉପରି ଥାଏ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ମୁନି କହିଲେ, "ମୋତେ ଏପରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦର କଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଦୟ ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ରହିଛି, ସେଠି କାହିଁକି କଥା କହିବି?" "ତୁମେ ରାଜା ଭାବରେ ଅଧିକାର ରଖ, ଏହା ଶୁଣ; ଯଦି ଆଜି ମୋତେ ମୋର ଦକ୍ଷିଣା ନାହିଁ ଦେଉଛ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ।" ଏପରି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ, ଧନହୀନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ପୁନି କହିଲେ, "ମୋ କଥା ମାନ। ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ରାଜା ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୃଦୁ ହୃଦୟବତୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିକ୍ରୟ କରିବି, ଯଦିଓ ଏହା ନିର୍ଦୟତା; ଏପରି କାମ କରିବି ଯାହା କୌଣସି କଠୋର ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ କରିନଥାନ୍ତେ।" "ମୁଁ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିପାରିଲି…" ଏହା କହି ଦୁଃଖିତ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ସହରକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଓ ନୟନ ଅଁଶୁରେ ଆବେଗିତ। ସେଉଁଠି ରାଜା ଚିତ୍କାର କଲେ, "ହୋ, ନାଗରିକମାନେ! ମୋର କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ କିଏ ବୋଲି ପଚାରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ନିର୍ଦୟ, ଅମାନବିକ। ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ଭଳି, କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ; କାରଣ ମୁଁ ମୋ ଭଲପାଏ ରାଣୀକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ତଥାପି ମୋ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ।" "ତୁମେ ମଧ୍ୟ କାହାରି ସେବାକାରିଣୀ ଆବଶ୍ୟକ ଅଛି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ, ସେ ତୃଟିନା କରନ୍ତୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି।" ଏହା ପରେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏହି ମହିଳାକୁ ଦିଅ, ମୁଁ କିଣିବି, ମୂଲ୍ୟ ଦେଇବି।" "ମୋ ପାଖରେ କିଛି ଧନ ଅଛି, ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅତି ସୁକୁମାର; ସେ ଘରକାମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋତେ ଦିଅ। ତୁମର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଶକ୍ତି, ବୟସ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଧନ ଉଚିତ; ଗ୍ରହଣ କର ଓ ମୋତେ ଦିଅ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିବା ପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନ ଗାଁଠିରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ରାଣୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି ନେଇଗଲେ। ରୋହିତାଶ୍ୱ, ଯେଉଁଠି ମାଆକୁ ଏପରି ଭାବେ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ଶାଢ଼ି ଧରି ରହିଲେ। ରାଣୀ କାହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଯାହା ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି; ଏହି ଶିଶୁକୁ ପୁନି ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ ହେବ। ଦେଖ, ମୁଁ ଦାସୀ ହେବାକୁ ନେଇଯାଯାଉଛି, ମୋତେ ଛୁଅ ନାହିଁ, ପୁତ୍ର, କାରଣ ଏବେ ମୁଁ ତୋତେ ଛୁଇଁପାରିବି ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶିଶୁ ମାଆ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି, "ମାଆ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅଁଶୁରେ ପ୍ରଭାବିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶିଶୁକୁ ପାଦ ଦେଇ ମାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ତଥାପି "ମାଆ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ରାଣୀ କହିଲେ, "ଦୟା କର, ପ୍ରଭୁ; ଏହି ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣିଦିଅ। ମୁଁ ଯଦି ତୁମେ କିଣିଥିବେ, ଶିଶୁ ବିନା ମୁଁ କାମ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଦୟା କର, ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋତେ ମୋ ଶିଶୁ ସହିତ ଏକତ୍ର କର, ଯେପରି ଗାଈ ଓ ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଏହି ଧନ ନିଅ, ମୋତେ ଶିଶୁକୁ ଦିଅ। ନରୀ-ପୁରୁଷ ଧର୍ମାନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେ ହେଉ ଶତ, ସହସ୍ର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ଧନ ଉପର ଜାମାରେ ବାନ୍ଧାଗଲା, ଏବଂ ଶିଶୁକୁ ମାଆ ସହିତ ନେଇ, ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରାଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।" ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ରକୁ ଏଭଳି ନେଇଯିବା ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଏହି ଜନନୀ, ଯାହାକୁ କେବେ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଦାସୀ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶଜ ଶିଶୁ, ନରମ ହାତ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳି ସହିତ, ବିକ୍ରୟ ହୋଇଗଲା—ମୋ ଭାଗ୍ୟର ଦୋଷ! ହାଁ, ପ୍ରିୟା! ହାଁ, ପୁତ୍ର! ମୋ ଅଧର୍ମ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଶାରେ ପହଞ୍ଚିଛ, ତଥାପି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରୁନାହିଁ—ମୋ ଲଜ୍ଜା!" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ଏପରି ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଗଛ ଓ ଘର ମାଧ୍ୟମରେ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।" ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି ଧନ ଚାହିଲେ; ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଧନ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖରେ ଅଳ୍ପ ଧନ ଦେଖି ମୁନି କୌଶିକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଏହାକୁ ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବୁଛ, ତେବେ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଏଠି ମୋର ତୀବ୍ର ତପୋବଳ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଅଧ୍ୟୟନର ଶକ୍ତି।" ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିନୟରେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଦେଇପାରିବି; ଦୟାକରି କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଏବେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିକ୍ରୟ ହୋଇଯାଇଛି ଓ ପୁତ୍ର ଅପରିପକ୍କ।