ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ, ଏପରି କଥା କହି, "ହାୟ, ହାୟ!" ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ରାନୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇ, ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ହାୟ, ମହାରାଜ! କେଉଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି, ଯେଉଁ ଆପଣ କେବେ ରାଜସିଂହାସନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେ ଆଜି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି?" ସେ କହିଲେ, "ଯିଏ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗୋରୁ ମଧ୍ୟରେ ଅପରିମିତ ଧନର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ, ଯାହା କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇନଥିଲା, ସେ ମୋର ପତି, ଏହି ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଆଜି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ହାୟ, ଆପଣ କଣ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ମହାରାଜ? ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଏପରି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଇଛନ୍ତି!" ଏପରି କହି, ସେ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧନି ରାନୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ହୋଇ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦୁହେଁ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଶିଶୁ, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ, ବିପ୍ରମାନ୍ତ ହୋଇ କହିଲା, "ପିତା, ପିତା! ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ! ମା, ମା! ମୋତେ କିଛି ଦିଅ! ମୋର ଭୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ, ମୋର ଜିହ୍ୱା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି।" ସେଇ ସମୟରେ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସି, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟିଇ କହିଲେ, "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାଧିରାଜ! ଏବେ ମୋତେ ଚାହିଁଥିବା ଦାନ ଦିଅ।" "ଯିଏ ଋଣୀ ଥାଏ, ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୁଏ।" ଏପରି କହି, ଶୀତଳ ଜଳରେ ଜଡିତ ହୋଇ, ରାଜା ଅବସ୍ଥାନ୍ତରେ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁନଃ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଦେଖି ମୁନି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ। ତାପରେ, ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ମୋର ଦାନ ଦିଅ।" "ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅବିଚଳିତ, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।" "ଯଦି ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖାଯାଏ, ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଚାଏଁ ଉପରେ ଥାଏ।" "ନହେଲେ, ଏହି ମିଠା କଥାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ଯିଏ ଦୁଃଖୀ, ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୁର, ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହେ, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିବାର କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକତା?" "ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ଅଧିକାରୀ, ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ: ଯଦି ଆଜି ଆପଣ ମୋତେ ମୋର ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତେବେ—" "ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତ ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବି—ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଘଟିବ।" ଏପରି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅବନତ, ଧନହୀନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତୀବ୍ର କଥାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ଜନାନୀ ପୁନଃ କହିଲେ, "ମୋ କଥା ମାନ।" "ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଆପଣ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତୁନାହିଁ।" ଏପରି ରାନୀ ପୁନର୍ବାର ବିନୟ କଲେ, ତେଣୁ ରାଜା କହିଲେ— "ଓ କାନ୍ତେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିକ୍ରି କରିବି, ଏହା ନିଷ୍ଠୁର ହେଲେ ମଧ୍ୟ; ମୁଁ ସେ କାମ କରିବି, ଯାହା କ୍ରୁର ହୃଦୟ ଲୋକେ ମଧ୍ୟ କରିନଥାନ୍ତେ।" "ମୁଁ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିପାରିବି କି?" ଏପରି କହି, ଦୁଃଖିତ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ଓ ନୟନ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର ରାନୀ ସହିତ ସହରକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: "ହେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ! କାହିଁକି ଆମକୁ ପଚାରୁଛ? ମୁଁ ନିଷ୍ଠୁର, ଅମାନବିକ।" "ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ସମାନ, କଠୋର ହୃଦୟ, କିମ୍ବା ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ; କାରଣ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋର ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ।" "ତୁମ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କାହାରି ଏକ ଦାସୀ ଆବଶ୍ୟକ, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ସେ ଶୀଘ୍ର କହ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସହିପାରିଛି।" ତେବେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଦାସୀ ଭାବେ ଦିଅ, ମୁଁ କ୍ରୟକ୍ତା, ମୁଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବି।" "ମୋର ଅଳ୍ପ ଧନ ଅଛି, ଏବଂ ମୋର ପ୍ରିୟା କ୍ଷୀଣ; ସେ ଘରକାମ କରିପାରିବେନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋତେ ଦିଅ।" "ତୁମ ଜନାନୀଙ୍କର କ୍ଷମତା, ବୟସ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଧନ ଉଚିତ; ଗ୍ରହଣ କର ଏବଂ ମୋତେ ଦିଅ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କହିଲେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନଟିକୁ ତାଙ୍କ ଚାଦରର ଶେଷରେ ବାନ୍ଧି, ରାନୀଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଟାଣି, ଦୂରେ ନେଇଗଲେ। ମା'ଙ୍କୁ ଏପରି ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ରୋହିତାଶ୍ବ, କଳା କପୋତ ପଖା ପରି କେଶ ଥିବା ଶିଶୁ, ତାଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ଉପରେ ହାତ ରଖି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାନୀ କହିଲେ, "ମୋତେ ଛାଡ଼, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଛାଡ଼, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଦେଖିପାରିବି; ପ୍ରିୟ, ପୁନି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ।" "ମୋ ପୁଅ, ଦେଖ, ମୁଁ ଏବେ ଦାସୀ ଭାବେ ନେଇଯାଉଛି; ମୋତେ ଛୁଅନି, ରାଜକୁମାର, କାରଣ ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।" ତେବେ ଶିଶୁ, ମା'ଙ୍କୁ ଏପରି ଟାଣି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଆଶୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ "ମା!" ବୋଲି କାନ୍ଦି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଶିଶୁକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ମା' ବୋଲି କାନ୍ଦି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ରାନୀ କହିଲେ, "ମୋତେ କୃପା କର, ପ୍ରଭୁ; ଏହି ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ କିଣ। ମୁଁ ତୁମେ କିଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶିଶୁ ବିନା କାମ କରିପାରିବିନାହିଁ।" "ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ଦୟା କର, ମୋତେ ମୋ ଶିଶୁ ସହିତ ଏକତ୍ର କର, ଯେପରି ଗାଈ ତାର ବଛା ସହିତ ଏକତ୍ର ହୁଏ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ଏହି ଧନ ନିଅ, ଏବଂ ମୋତେ ଶିଶୁ ଦିଅ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ସେଠି ଏକ ଶତ, ହଜାର, ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଯେତେ ହେଉ।" ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ, "ତେଣୁ ଧନ ଚାଦରର ଶେଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ଶିଶୁକୁ ମା' ସହ ନେଇ, ଦୁହେଁକୁ ଏକ ସଂଯୋଗରେ ବାନ୍ଧି ନେଇଗଲେ।