ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କୁ କହାଯାଏ — ନିଜ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ଦାନ-ଧର୍ମ ଯେତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା, ଯଦି ନିଜ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ପୂରଣ ହୋଇନଥିବା, ସେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୋଇଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସତ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କହାଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଯଦି ଏକ ଦଉକୁ ହେବା, ଅସ୍ଥିରମନ୍ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଧୋପାତ ନେଇ ଯାଏ। ଏକ ରାଜା ଯଦି ସାତଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଏକ ରାଜସୂୟ କରିଥିବା, ଏକ ମିଥ୍ୟା କଥା ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରାଣୀ କହିଲେ, “ମୋର ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି,” ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଇଥିଲା। ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଉତ୍ସାହ ହରିବେ ନାହିଁ, ଶିଶୁ ଜୀବିତ ଅଛି। ଯଦି କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କହ।” ରାଣୀ କହିଲେ, “ମୋର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ସତୀ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଫଳ। ଏଠିଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ସହିତ ମୋତେ ଦାନ ଦେଇଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ; ହେଉଥିବା ଶୋକରେ ଚେତନା ଫେରିଲେ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଃଖ ଆମ ପାଇଁ ବଡ ଦୁଃଖ। ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ମନ୍ଦ ହସ ଓ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଦେଇଥିଲ, ସେଗୁଡିକ ଭୁଲିଗଲ କି?” ରାଜା ଅନୁତାପ କରି କହିଲେ, “ହାୟ, କିପରି ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିଲ? ମୁଁ କିପରି ଏପରି କଥା କହିବି?” ଏପରି କଥା କହି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ପଡି ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ। ରାଜା ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହାୟ, ରାଜା, କେଉଁ ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି? ଯିଏ ରାଜସିଂହାସନରେ ଶୁଇଥିଲେ, ଏବେ ଭୂମିରେ ପଡିଛନ୍ତି।” “ଯିଏ ଦଶ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗଂଧ ଧନର ମାଲିକ, ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅପବିତ୍ର ନୁହେଁ।” “ହାୟ, ଏହି ଦୁଃଖ କିପରି ଆସିଲ? ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ପଡିଛନ୍ତି?” ଏପରି କହି, ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଚେତନ ହେଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପତିର ଦୁଃଖର ଭାର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେଇଯାଇଥିଲା। ଏବେ ଶିଶୁ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ଦୁଃଖ ରେ କହିଲେ, “ବାପା, ମା! ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ! ମୋର ଭୁଖ ବେସି, ମୋର ଜିଭ ଶୁଉଁ ହେଇଯାଇଛି।” ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଲେ, କହିଲେ, “ଉଠ, ରାଜା! ଆପଣଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଦାନ ଦିଅ।” ଋଣ ଥିଲେ, ଦିନକୁ ଦିନ ଦୁଃଖ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏଭଳି ରାଜା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଫେରିଲେ। ରାଜା ଚେତନା ଫେରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷାରେ ଆଉ ଅଚେତନ ହେଇପଡିଲେ; ମୁନି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି, କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୋ ଦାନ ଦିଅ।” “ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକେ, ସତ୍ୟ ଉପରେ ପୃଥିବୀ ଅଟୁଆ ରହିଛି; ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଆ ରହିଛି।” “ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସତ୍ୟ ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ଯଦି ମୋ ସହିତ ଏପରି କଥା କହିବାର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, ଅସତ୍ୟବାଦୀ, କ୍ରୂର ଲୋକଙ୍କୁ କିପରି କଥା କହିବି?” “ଏବେ ଆପଣ ରାଜା, ଶୁଣନ୍ତୁ: ଯଦି ଆଜି ମୋତେ ଦାନ ଦେଇନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ଚାଉଁ ଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇବି, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ।" ଏହି କଥା କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ, ଧନ ହୀନ, ଅପମାନିତ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣର କଠୋର କଥାରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ରାଣୀ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ, “ମୋ କଥା ମାନ।” “ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ମୃତ୍ୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ରାଣୀ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ସାହ ଦେଇଲେ, ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, “ମୃଦୁ ଚରିତ୍ରବତୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିକ୍ରି କରିବି, ଏହା ନିର୍ମମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ; ମୁଁ ଏପରି କାମ କରିବି, ଯାହା କ୍ରୂର ମନ୍ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କରିନଥିବେ।” “ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବାକୁ ମୁଁ ଯଦି ସକ୍ଷମ ହୋଇପାରିବି…” ଏହି କଥା କହି, ବିପଦରେ ପଡିଥିବା ରାଜା ତାଙ୍କ ରାଣୀ ସହିତ ସହରକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଗଳା ଓ ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହୋ, ନାଗରିକମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଆପଣମାନେ ‘କିଏ?’ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି; ମୁଁ ନିର୍ମମ, ଅମାନବ। ମୁଁ ରାକ୍ଷସ, କଠୋର ହୃଦୟ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ପାପୀ; ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାକୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଆସିଛି, ତଥାପି ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେଉ ନାହିଁ।” “ଯଦି କିଏ ଏକ ଦାସୀକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଶୀଘ୍ର କହ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।” ତେବେ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ଦାସୀ ଭାବରେ ଦିଅ; ମୁଁ କ୍ରୟକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇବି।” “ମୋର ଅଳ୍ପ ଧନ ଅଛି, ମୋ ପ୍ରିୟା ଅତି ସୁକୁମାର; ସେ ଘର ଦାୟିତ୍ୱ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋତେ ଦିଅ।” “ତୁମ ରାଣୀର ଶକ୍ତି, ବୟସ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଧନ ଉଚିତ; ଗ୍ରହଣ କରି ମୋତେ ଦିଅ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନକୁ ତାଙ୍କ ଗାର୍ମେଣ୍ଟର ଶେଷରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ରାଣୀଙ୍କୁ ଚୁଲରେ ଧରି ଟାଣି ଦେଇ ନେଇଗଲେ।