ଏହି ଘଟଣା ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ଦୁଃଖର ଦିନର କଥା। ଏକ ଦିନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଦି ଆମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି କାମ ଅଛି, ତେବେ ଆପଣ ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହିପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାଜା ଋଷି, ଏହି ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଆପଣ ଆମକୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିବା ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମନେ ଅଛି।” ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦେବ, ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଅଧା ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଠିକ୍ ଅଛି, ମହାରାଜ; ମୁଁ ପୁଣି ଆସିବି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଆଜି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି।” ଏହିପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ ରାଜା ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦକ୍ଷିଣା କିପରି ଦେବି?” ସେ ଭାବିଲେ, “ମୋର ସମ୍ପନ୍ନ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏଠାରେ କେଉଁଠି? ମୋର ସମ୍ପଦ କେଉଁଠି? ମୁଁ ଦାନ ନେଇପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବି?” ସେ ଆଉ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି କି? ଏତେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବି? ଯଦି ମୁଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଦେଇନଥିବା ଦୁଃଖରେ ମରିଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଅତି ନିମ୍ନ, ପାପୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କୀଟ ହେବି; କିମ୍ବା ମୁଁ ନିଜକୁ ଦାସ ଭାବେ ବେଚିଦେବି—ଏହିଠାରେ ଏହିଟି ଭଲ।” ରାଜା ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁହ ନମାଇ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାନୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ମହାରାଜ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ମଣିଷ ପାଇଁ ନିଜ ସତ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାଠାରୁ ବଡ଼ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦାନ କରାଯାଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଶବ୍ଦ ରହିଲେ ଫଳହୀନ ହୁଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ତରି, ଯାହା ଅସ୍ଥିରଙ୍କୁ ଅଧଃପତନ କରାଏ। ସାତଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଏକ ରାଜସୂୟ କରିଥିବା ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏକ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ।” ଏହିପରି କହି ରାଜନୀ କହିଲେ, “ମୋ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି।” ସେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ଶାନ୍ତ ହୁଅ, ଭଲ ମହିଳା, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଶିଶୁ ବଞ୍ଚିଛି। ଯଦି କିଛି କହିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ କହ।” ତାଙ୍କ ରାନୀ କହିଲେ, “ମୋ ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି; ନୀତିମତୀ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଅ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଫଳ। ଏହିଠାରୁ, ମୋତେ ଧନ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତୁ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ପୁଣି ହୁଁଶେ ଆସି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ଏତେ ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ, ତୁମେ ଏଭଳି କଥା କେମିତି କହିଲ? ଏହି ପାପୀ ପତିକୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ହସ ଓ ମୃଦୁ କଥା ଦେଇଥିଲ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୁଲିଗଲ ନାହିଁ କି?” “ହାୟ! ହାୟ! ଏଭଳି ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିବା ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖଦ କଥା କେମିତି କହିପାରିଲ? ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କଥା କେମିତି କହିପାରିବି?” ଏହିପରି କହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବାରମ୍ବାର “ହାୟ! ହାୟ!” କହି ବେହୋଶ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ତାଙ୍କ ରାନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହାୟ, ମହାରାଜ! କେଉଁ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା, ଯେଉଁଠି ଆପଣ ରାଜସିଂହାସନ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?” “ଯିଏ ଦଶ କୋଟି ଗାଈଁଠାରୁ ଅଧିକ ସମ୍ପଦ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଛୁଇଁନଥିଲେ, ସେ ମୋ ପତି ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି। ହାୟ, ଆପଣ କିଏ ଅପରାଧ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଥିବା ଆପଣ ଏଭଳି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି?” ଏହିପରି କହି, ସେ ରୂପବତୀ ରାନୀ ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଦୁଇଜଣ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଭୁଖରେ ତପି କହିଲା, “ବାପା! ବାପା! ମୋତେ ଖାଇବା ଦିଅ! ମା! ମା! ମୋତେ କିଛି ଦିଅ! ମୋର ଭୁଖ ଅତି ତୀବ୍ର, ମୋ ଜିହ୍ୱା ଶୁଖିଯାଇଛି।” ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଆସିଲେ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ଦେଖି, ସେ ଜଳ ଛିଟିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ରାଜ! ଏବେ ଆମକୁ ଚାହିଁଥିବା ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।” ଋଣ ଥିବା ମଣିଷର ଦୁଃଖ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି ରାଜା ଶିତଳ ଜଳରେ ହୁଁଶେ ଆସିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏହା ଦେଖି ମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, “ଯଦି ଧର୍ମକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛ, ତେବେ ମୋ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ। ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ପୃଥିବୀ ତଳ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ସତ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସତ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ।” “ନାହିଁ, ଏପରି କଥା ଆଉ କାହିଁକି କହିବି? ଏକ ଦରିଦ୍ର, ଦୁଷ୍ଟ, କ୍ରୂର, ମିଥ୍ୟାବାଦୀଙ୍କୁ କଥା କହିବାର କ’ଣ ଅର୍ଥ?” “ତୁମେ ରାଜା ହେବାରୁ ଶକ୍ତି ରଖ, ଏହି ଶୁଣ: ଯଦି ଆଜି ମୋତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉନାହଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଗଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଦେବି।” ଏହିପରି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଭୟରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ। ଦୁଃଖରେ ଅତି ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତୀବ୍ର କଥାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କ ରାନୀ ପୁଣି କହିଲେ, “ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶାପର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ି ନ ଯାଆନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଉତ୍ସାହିତ କରି, ରାଜା— (ଏଠିରେ ଏହି କଥା ଏଉଁଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ।