ଏକଥା ହେଉଛି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଗଲା: “ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ସେ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ତାଙ୍କ ରୂପ କ’ଣ? ମୁଁ ସବୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତେଣୁ ମୁନି କହିଲେ: “ଏହି ଦେବୀ ଚିରଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ହେବା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଜଗତରେ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ରବାତ୍ସର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ମହାସାଗର ଭିତରେ ବିସ୍ତାର କରି ‘ଯୋଗନିଦ୍ରା’ ରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ସେତିକି ବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନର ମେଳୁଅଁଠାରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରେ ବିରାଜିଥିଲେ, ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ମନ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ନୟନରେ ବସିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ହେ ଜଗତ୍ଜନନୀ, ହେ ଜଗତ୍ଧାତ୍ରୀ, ହେ ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଦ୍ରା ରୂପେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜମୟୀ! ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର୍, ଅମୃତ ଓ ଅବିନାଶୀ, ତିନି ମାପରେ ବିରାଜିତ। ଅନୁଚ୍ଚାର୍ୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଭାବରେ ସଦା ବିରାଜିତ, ତୁମେ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାତୃକା। ତୁମେ ସମସ୍ତ କୁ ଧାରଣ କର, ତୁମେ ଏହି ଜଗତ କୁ ସୃଷ୍ଟି କର, ସେହି ତୁମେ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ସେହି ତୁମେ ସଦା ଲୟ କର। ସୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିତିର ରୂପ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ଲୟର ରୂପ, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି! ତୁମେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି, ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ପରାଧିପତି। ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳପ୍ରକୃତି, ତିନି ଗୁଣର ମାଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ, କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟାନକ ମୋହରାତ୍ରି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶ୍ରୀ, ଲଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧି, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି, କ୍ଷମା। ତୁମେ ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁର୍ବାଣ, ଷଟଘଣ୍ଟା, ମୁସଳ ଧାରଣ କର। ତୁମେ ସବୁଠାରୁ କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ତୁମେ ପରାପରା, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେଉଁ କିଛି ଏଠାରେ ଅଛି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ସମସ୍ତର ସାର୍ ତୁମେ; ତେଣୁ କେଉଁପରି ସ୍ତୁତି କରିବି? ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ଲୟକାରୀ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ କିଏ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ, ଅବତାର ନେଉଥିବା, ଏବଂ ମହାଦେବ ଇଶାନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ଏଭଳି ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇ ଅପରାଜିତ ଦାନବଙ୍କୁ ମୋହିତ କର। ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜାଗ୍ରତ କର, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମୃତି ଦିଅ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବକୁ ବଧ କରିପାରିବେ।” ମୁନି କହିଲେ: “ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ, ସେଇ ଦାରୁଣୀ ଦେବୀ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁହ, ନାକ, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ରୁ ସେ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଜଗତ୍ପତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏକ ମହାସାଗର ଉପରେ ନାଗଶୟନରୁ ଉଠିଲେ ଓ ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତ ନୟନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ତାପରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି କେବଳ ନିଜ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେ ଦୁଇ ଦାନବ ନିଜ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିରେ ମାତ୍ତ, ମହାମାୟାରେ ମୋହିତ, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଆମଠାରୁ ଏକ ବର ମାଗ।’ ତେବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଆଜି ମୋ ହସ୍ତରେ ଦୁଇଜଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କର; ଏହିଠାରେ ଆଉ କିଛି ଚାହିଁବା ନାହିଁ।’ ମୁନି କହିଲେ: ସେମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ, ସେମାନେ ଚତୁର ଦ୍ୱାରା ଧୋକା ଖାଇଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳରେ ବିଲୀନ, ତେଣୁ କମଳାକ୍ଷ ଭଗବାନ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଲୀନ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ଆମକୁ ବଧ କର; ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିତ ହେବା ଆମର ଇଚ୍ଛା, ତୁମେ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ଭାଗ୍ୟ।’ ତେବେ ଭଗବାନ୍, ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି, ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ କଟିକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହା ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଏକ ଦୃଢ଼ ଉଦାହରଣ। ଏହିଭଳି ଏକାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।