ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ସେମାନେ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ—ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଠାରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ରଖନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ରଖନ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସାମ୍ୟତା ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ପୋକାମାନେ ଭୋକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମୂଢ଼ତାରେ ଆଗୁନିରେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ମୁକ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଲୋଭରେ ବନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି, ପ୍ରତିଫଳ ଆଶାରେ ଲାଗିରହନ୍ତି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି? ଏହିପରି, ମହାମାୟାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକମାନେ ଆସକ୍ତିର ଧାରା ଓ ମୂଢ଼ତାର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ଏହି ମହାମାୟା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଚଳାଇଥାଏ। ଏହିଥିରେ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା; ଏହି ହରିଙ୍କ ମହାମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭଗ୍ୟବତୀ ଦେବୀ, ମହାମାୟା, ଜଣେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଆକୃଷ୍ଟ କରି ମୂଢ଼ତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ବେଳେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ମୁକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରା ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସଂସାର ବନ୍ଧନର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେବେ ରାଜା ପଚାରିଲେ—ହେ ମୁନିବର! ଆପଣ ଯେଉଁ ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? କେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହା ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ତେବେ ମୁନି କହିଲେ—ସେ ନିତ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ। ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ଭାବରେ ହୁଏ; ଦେବତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ସେ ଯେତେବେଳେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମିତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ନିତ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ମହାସାଗର ଭାବରେ ଦେଖି, ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନର ମଳରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରେ ବସିଥିଲେ, ସେ ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ମନୋନିବେଶ କରି, ହରିଙ୍କ ନୟନରେ ବିରାଜିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଜଗତ ମାତା, ହେ ଜଗତ ପାଳିକା, ହେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ହେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଦ୍ରା, ହେ ଅପୂର୍ବ ତେଜ! ଆପଣେ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର, ଅମୃତ ଓ ନିତ୍ୟ ଅବିନାଶୀ, ତିନି ମାପରେ ବ୍ୟାପିତ। ଅପ୍ରକାଶ୍ୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଭାବରେ ଅପ୍ରତିମ ଅଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତୃକା। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧାରିତ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିରେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ପାଳନରେ ପାଳନର ରୂପ, ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ଏହି ସହିତ ସେ ମହାମୋହ, ମହାଦେବୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ତିନି ଗୁଣର ମୂଳ, କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟଙ୍କର ମୂଢ଼ତାର ରାତ୍ରି। ଶ୍ରୀ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ମେଧା, ଲଜ୍ଜା, ପୌଷ୍ଟିକତା, ସନ୍ତୋଷ, ଶାନ୍ତି, ଖ୍ଷମା—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଅଂଶ। ସେ ତଳୱାର, ଶୂଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁଷ, ବାଣ, ଗଦା, ମୁସଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ମୃଦୁତମ ମଧ୍ୟ। ସେ ସମସ୍ତ ମୃଦୁଙ୍କୁ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉପରେ; ସେ ପରାପରା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁ କିଛି ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ; ତେଣୁ କ’ଣ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିହେବ? ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ କିଏ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ବିଷ୍ଣୁ, ଅବତାରୀ, ମହେଶ୍ୱର—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ? ଏହିପରି ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କୁ ମୂଢ଼ କରନ୍ତୁ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଜଗାନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବେ। ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ, ସେଇ ସମୟରେ, ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ବଧ ହେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁହ, ନାକ, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମୁକ୍ତିଦାନରେ, ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜ ସର୍ପଶଯ୍ୟାରୁ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଜଳମୟ ପୃଥିବୀରେ ସେ ଦୁଇ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ। ତେବେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ତାଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର ନିଜ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେ ଦୁଇ ଦାନବ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମଦମତ୍ତ ଓ ମହାମାୟାରେ ମୂଢ଼, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆମ ପ୍ରସନ୍ନତାରୁ ତୁମେ ଏକ ବର ଚାହଁ।” ତେବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: “ତୁମେ ଦୁଇଁ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତାରୁ ଏହି ଦିନ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଉ। ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ବର କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା।” ମୁନି କହିଲେ—ଏପରି ଭାବେ ଦୁଇ ଦାନବ ବୁଝିଲେ ଯେ ସେମାନେ ଠକିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଳମୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନ୍ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।