ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ତାନେ—କି କରିବି, ଯେଉଁଠି ମୋ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋ ମନ କଠୋର ହେଉନାହିଁ। ଏପରି ଅନ୍ତଃକଳହ ଭିତରେ, ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତା’ପରେ ସେଉଁଠି ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧି ଓ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦୁଇଏ ମିଶି ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ରାଜା ଦୁହେଁ ବସି ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହେଁ—ମୋ ମନ କାହିଁକି ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି? ଏହା କ’ଣ, ଯାହା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମୋକୁ ଚଳାଏ? ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ପ୍ରତି ମୋର ଅଭିମାନ ରହିଯାଏ, ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିଜ୍ଞ ମତେ ଲାଗେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କ’ଣ? ଏହି ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଠକିଛନ୍ତି, ଝିଅ, ପରିଜନ, ଦାସମାନେ ଛାଡି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ରହିଛି। ଏପରି ଭାବରେ ଆମେ ଦୁହେଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ; ଏହି ଦୋଷ ଦେଖିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆମ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହା କ’ଣ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ମୂଢ଼ତା କିପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଆସେ? ଏହି ଅନ୍ଧକାର କିପରି ଆମ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଯାଏ? ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗ୍ରାହ୍ୟ ବିଷୟ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଖରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର। କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ଦିନକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, କେତେକ ରାତିକୁ; କିଛି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହେଁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ; ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତାହା ପଶୁ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଯାହା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହିଁ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏଠି ଦୁହେଁରେ ସାମ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖ, ପ୍ରଜାପତି ମାଛିମାନେ କେମିତି ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୁଏ, ତଥାପି ମୂଢ଼ତାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଇଯାଏ, ନାଶ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ଲୋଭରେ ଆବେଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେଖ, ସେମାନେ ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହି ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଲୋକେ ଆସକ୍ତିର ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ ଓ ମୂଢ଼ତାର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡିଯାନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ସାରପତିଙ୍କ ଯୋଗନିଦ୍ରା; ଏହି ହରିଙ୍କ ମହାମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୂଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଦେବୀ, ମହାମାୟା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଆକୃଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ସେଇ ଭଗବତୀ ମୂଢ଼ତା ଦାନ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ସେ ଖୁସି ହେଲେ, ଦୟା କରିବେ, ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ, ଚିରନ୍ତନ ମୁକ୍ତିର କାରଣ; ସେ ଅବିଧା ମୋକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟର ଆଧିପତ୍ୟ। ତେବେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ହେ ଭଗବନ୍ତ! ଏହି ମହାମାୟା କିଏ, ଯାହା ଆପଣ କଥା କହିଲେ? ସେ କେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, କ’ଣ କର୍ମ? ସେ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସେ ଚିରନ୍ତନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହରୂପା, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭରିଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବିଧ ପ୍ରକାରର—ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଦେଖାଦେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ହେବା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁବେଳେ ଚିରନ୍ତନ ବୋଲି ଲୋକେ କହନ୍ତି। ଏକ କାଳ ଶେଷରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ କରି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନର ମଲ ଠାରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରେ ବସି, ସେ ଦୁଇ ଦାନବ ଓ ଶୟନାଶୀନ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତା’ପରେ, ମନସ୍କ ହୋଇ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିରାଜିତ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିପାରିବେ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, “ହେ ଜଗତଜନନୀ, ହେ ଜଗତ୍ର ଧାରଣକାରିଣୀ, ହେ ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ହେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଦ୍ରା, ହେ ଅପୂର୍ବ ତେଜଃସ୍ୱିନୀ! ଆପଣ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ଆପଣ ବଷଟ୍କାର, ଶବ୍ଦର ସାର, ଅମୃତ ଓ ଅବିନାଶୀ ତ୍ରିମାତ୍ରାର ରୂପା। ଆପଣ ଅଚ୍ୟୁତ ଅର୍ଧମାତ୍ରା, ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆପଣ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତୃକା। ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧାରିତ, ସୃଷ୍ଟିତ, ରକ୍ଷିତ ଓ ନଶ୍ୱର; ସୃଷ୍ଟିରେ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ, ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିତିର ରୂପ, ଲୟରେ ଲୟର ରୂପ, ହେ ବିଶ୍ୱର ଆକାରା। ଆପଣ ମହାଜ୍ଞାନ, ମହାମାୟା, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମହାସ୍ମୃତି; ଆପଣ ମହାମୂଢ଼ତା, ମହାଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଶିରୋମଣି। ଆପଣ ସମସ୍ତର ଆଦିପ୍ରକୃତି, ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକା; ଆପଣ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ଭୟାନକ ମୂଢ଼ତାର ରାତ୍ରି। ଆପଣ ଶ୍ରୀ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଲଜ୍ଜା, ମେଧା, ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ, ତୃପ୍ତି, ଶାନ୍ତି, କ୍ଷମା ଓ ଅନେକ ଗୁଣର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ। ଆପଣ ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଧନୁ, ବାଣ, ଗଦା, ମୁସଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ମୃଦୁ, ଅତି ସୁନ୍ଦର, ନିର୍ଗୁଣ-ସଗୁଣ ଦୁହେଁରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଦେବୀ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତର ଶକ୍ତି ଆପଣ; ତେଣୁ କେଉଁ ପ୍ରଶଂସା ଆପଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ? ଆପଣ ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରାଗ୍ରସ୍ତ; ତେବେ ଏଠି ଆପଣଙ୍କୁ କିଏ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବ?