ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୁଃଖିତ, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ମହାଶୟ, ଆପଣ କିଏ? ଏଠାରେ କିଏଁ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି?” ରାଜାଙ୍କର ଏହି ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମାଧି ନାମକ ଏକ ବଣିକ୍, ଧନୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି । କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଧନର ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ ଅଟଳି, ମୋତେ ବାହାରି ଦେଇଛନ୍ତି । ମୋ ଧନ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁଅମାନେ—ସବୁ ହାରାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକା, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ନେହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ଦୁଃଖରେ ଏଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ଆସିଛି । ଏଠାରେ ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ, ମୋ ପୁଅମାନେ କଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ମୋ ପରିବାର, ଭାର୍ଯ୍ୟା କିପରି ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଘରେ ସ୍ଥିତି ସୁରକ୍ଷିତ କି ଅସୁରକ୍ଷିତ? ସେମାନେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ମୋ ପୁଅମାନେ ଶିଷ୍ଟ କି ଅଶିଷ୍ଟ?” ତାହାପରେ ରାଜା କହିଲେ, “ଧନର ଲୋଭରେ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗିଛନ୍ତି; ତେବେ କାହିଁକି ଆପଣଙ୍କର ମନ ଏପରି ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା ରହିଛି?” ବଣିକ୍ ସମାଧି କହିଲେ, “ଏହା ସଠିକ୍ କଥା, ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ ଠିକ୍; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋର ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ହେଉନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଧନର ଲୋଭରେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗି, ପିତୃସ୍ନେହ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ମୋର ମନ ସେମାନେ, ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଆତ୍ମୀୟ, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ସଂଲଗ୍ନ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜିନିଷ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ—ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପରାଧୀ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ପ୍ରତି ମୋ ହୃଦୟ କିପରି ଆକୃଷ୍ଟ ରହେ? ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ମୋର ମନ କିପରି ତିବ୍ର ହେଉନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ସ୍ନେହ ଦେଉନାହିଁ?” ଏହିଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଇଜଣ ରାଜା ଓ ବଣିକ୍, ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ସେମାନେ ବସି ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ରାଜା ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍, ମୋ ମନ କିପରି ଏପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ? ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି, ତଥାପି ଏହାପ୍ରତି ମୋର ଅନୁରାଗ କାହିଁକି ଅଛି? ମୁଁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛି । ଏହି ବଣିକ୍ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସେମାନେ ପ୍ରତି ବନ୍ଧା । ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏଭଳି ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ । ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମ ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଆକୃଷ୍ଟ । ଏହା କ’ଣ, ମହାଭାଗ, ଏହି ମୋହ କିପରି ଜଣା ଓ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ? ଏହି ଅନ୍ଧତା କିପରି ଆମ ଉପରେ ଆସେ?” ଋଷି କହିଲେ, “ମହାଭାଗ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗ୍ରାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ସବୁଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । କେହି ଦିନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ରାତିରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କେହି ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁହିଁବେଳେ ଦେଖିପାରନ୍ତି । ମଣିଷ ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ନୁହେଁ; ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି । ମଣିଷର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇପକ୍ଷରେ ସାଧାରଣତା ଅଛି । ତଥାପି ଦେଖ, ଏହି ପତଙ୍ଗମାନେ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୂଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମୋହରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଝପଟି ଯାଆନ୍ତି, ନିଜ ନାଶକୁ ରୋକିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏଭଳି କରି, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ, ଲୋଭରେ ଦେଖ ଦେଖି ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି ଭଳି ଲୋକମାନେ ମହାମାୟାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ଆସକ୍ତିର ଭବସାଗର ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି । ଏହିଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଯୋଗନିଦ୍ରା; ଏହି ହରିଙ୍କର ମହାମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ । ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭଗବତୀ ଶକ୍ତି ଆକୃଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ମହାମାୟା ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି । ସେଇ ଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି । ସେଇ ଦେବୀ ପରା ଜ୍ଞାନ, ନିତ୍ୟ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କେ, ସମସ୍ତ ଦେବୀଙ୍କର ଦେବୀ ।” ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେଉଁ ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ଜନ୍ମିଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ମୁଁ ଏହି ସବୁ କଥା ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ଋଷି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସେ ଦେବୀ ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ବର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକାଧିକ ଭାବରେ ହୁଏ—ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ । ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ସେ ସଦା ନିତ୍ୟ । ଏହି ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ବିସ୍ତାରିତ କରି, ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାନ ମାଳିନ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କମଳରେ ବସିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଇ ଦାନବ ଓ ଶୟନ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାଲେ ସେ, ହୃଦୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ହରିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ବିରାଜିତ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ, ଓ ଜଗତର ଧାରଣାକାରିଣୀ, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାରର କାରଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶୁଭ ନିଦ୍ରା, ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତେଜ! ଆପଣ ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ବଷଟ୍ ସ୍୵ରୂପା, ଶବ୍ଦମୟୀ, ଅମୃତ ସ୍୵ରୂପା, ତ୍ରିମାତ୍ରିକା ଓ ଅବିନାଶୀ । ଆପଣ ନିତ୍ୟ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଭାବେ ବିରାଜିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅସମ୍ଭବ; ଆପଣ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସାବିତ୍ରୀ, ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାତୃକା ।